150 jaar kerstwensen via Tante Pos

Kerst aangekaart 1993: St. Joseph Rustoord, Gasthuisstraat 6, Heerlen. Geopend van 14.00 tot 17.00 uur. De tentoonstelling duurt van 18 december tot en met 2 januari.

Op de expeditieknooppunten van de posterijen heerst de kerstkoorts. Niet dat er nou zoveel werknemers ziek zijn. Integendeel. Het ziekteverzuim ligt in deze weken beduidend lager dan door het jaar heen. Ook nu, ondanks de griepgolf. De kerstkoorts zit 'm in de ongelooflijke hoeveelheid poststukken die verwerkt moeten worden. De helft van alle brieven en kaarten die particulieren elkaar in een jaar toezenden wordt in de KNJ-periode - PTT-postjargon voor kerst- en nieuwjaarsperiode - verstuurd: 204 miljoen stuks oftewel een stapel van 100 kilometer. En daar zijn de feestpakketten nog niet eens bijgerekend. Vrachtwagens rijden af en aan om de postzakken af te leveren. Vijfmaal daags vertrekken extra lange treinen van de Amsterdamse Oosterdokskade om alle wensen naar andere delen van het land over te brengen. Het 'decembergevoel' werkt stimulerend op de medewerkers. “We zijn er weer helemaal klaar voor”, peptalkt de directeur van het expeditieknooppunt in Amsterdam. 'We', dat zijn de 3000 werknemers en 800 tijdelijke inroepkrachten. Studenten, scholieren en huisvrouwen. 'We' werken in continudiensten en sorteren nu per dag ongeveer 4,2 miljoen poststukken. “Het licht gaat hier niet uit.” Posters op de muren houden de moed erin: “Gelukkig werken de beste mensen aan de beste wensen. Sterkte met de decemberdrukte”, wenst PTT Post zijn werknemers toe.

Door de invoering van de postcode konden automatische lees- en indexeermachines, stempelautomaten, streepjescodelezers en bundelsorteermachines ongekende hoeveelheden post verwerken. Om die capaciteit ten volle te benutten, lanceerden de posterijen zeven jaar geleden een groots opgezette en jaarlijks terugkerende reclamecampagne. Het thema is dit jaar: “Wie verrast U met de beste wensen?” Kieft kondigt in een spotje aan een vergeten fan ergens in Brabant te zullen verrassen en het dochtertje van Willem van Hanegem zal de moeder van de Kromme met een kerstgroet verblijden. Tegelijkertijd met de reclamecampagne introduceerde PTT Post de decemberzegels. Succes kon niet uitblijven. Tien jaar geleden werd er nog maar de helft verstuurd van wat er tegenwoordig aan kerstkaarten op de deurmat ploft. Volgens de PTT is de top nu echter wel bereikt. “Wij richten ons de komende jaren niet meer op de groei, maar op de overkomstduur en het beheersen van de kosten.”

Niet alleen de PTT spint er goud garen bij. In 1980 waren er nog maar dertig wenskaartenuitgeverijen actief op de Nederlandse markt. Dat zijn er nu meer dan zeventig. Het Amerikaanse Hallmark International is de grootste kaartenuitgever ter wereld. Zij slijten in Nederland ongeveer 100 miljoen kerstkaarten. “Mooi klassiek werk met reliëfdruk en goudfolie is in. Als het maar een luxe uitstraling heeft”, zegt de marketing-directeur van Hallmark. Ouderwets gezellige Charles Dickens- en Anton Pieck-achtige tafereeltjes doen het altijd wel goed. Maar beren blijven favoriet. Nederlanders zeggen het met beren.

Jongere kaartkopers zijn volgens de marketing-directeur duidelijk meer cartoongericht. “De verhouding cartoon/klassiek is nu nog 35 : 65, maar de cartoon is bezig met een inhaalmanoeuvre.” Volgens de uitgevers komt dat omdat er steeds meer behoefte is aan wat luchtiger teksten als: 'Een loeiend goed kerstfeest' of: 'Kerstbal, niet onkn. zkt. vlotte denneboom om samen kerst mee te vieren.'

Een Nederlands gezinnetje verstuurt gemiddeld 30 kerstkaarten. Acht keer méér dan in Frankrijk en Duitsland. In Engeland ligt het gemiddelde op 51. Maar dáár is de kerstkaart precies 150 jaar geleden dan ook uitgevonden. De directeur van het Victoria and Albert Museum, Henry Cole, had geen puf meer om al zijn vrienden en bekenden apart te schrijven. Hij besloot het dan maar langs deze 'hem onsympathieke weg' te doen. Op de afbeelding zit de familie Cole rond een kalkoen geschaard. Allen heffen het glas en wensen de geadresseerde 'Merry Christmas and a happy new year' toe. Hij liet het tafereel in duizendvoud drukken en met de hand inkleuren. Het pakte anders uit dan Cole gehoopt moet hebben. De 'stiff-lips' zagen in het gezamenlijk heffen der glazen een aanmoediging tot drankmisbruik. Het idee op zichzelf sloeg wél aan. In de rest van Europa en in Amerika begon men opeens ook met het drukken en versturen van kerstkaarten. Aanvankelijk waren het vooral winterlandschappen, godsdienstige taferelen, kerstmannen en kaarsen, maar zoetjesaan werden de afbeeldingen profaner. Wie een vollediger beeld van de ontwikkeling van de kerstkaart wil krijgen, zal naar Heerlen moeten reizen. In het St. Joseph Rustoord staat voor de achtste maal de tentoonstelling 'Kerst aangekaart' uitgestald.