Verharding koers Jeltsin door verkiezingsuitslag

MOSKOU, 18 DEC. Als het aan Vladimir Zjirinovski ligt, zou de Russische buitenlandse politiek drastisch veranderen. Stelt Duitsland zich bemoeizuchtig op? Bombarderen dat land. Blijft de Kaukasus onrustig? Wapens uitdelen aan alle strijdende partijen totdat de overlevenden om Russische leiding smeken. De uitspraken van Zjirinovski mogen absurd klinken, zijn partij haalde bij de parlementsverkiezingen de meeste stemmen. En volgens sommige waarnemers zullen zijn ideeën de Russische buitenlandse politiek beïnvloeden.

“We kunnen verwachten dat Rusland zelfbewuster zal optreden en minder inschikkelijk zal zijn tegenover de verlangens van het Westen”, zei deze week Sergej Rogov. Hij is onderdirecteur van het Amerika- en Canada-instituut, een Moskouse denktank over buitenlandse politiek. “Deze trend was al zichtbaar vóór de verkiezingen. Het verschil is dat Jeltsin er nu de controle over heeft verloren.”

Als onderwerpen waar Rusland onder druk van ultranationalisten 'zelfbewuster' zou kunnen gaan optreden, noemde Rogov het dispuut over de Koerilen-eilanden met Japan. Ook kunnen er volgens hem problemen ontstaan bij de uitvoering van het verdrag ter vermindering van conventionele troepen in Europa. Hoewel dat verdrag door de Sovjet-Unie is ondertekend, wil Rusland erover heronderhandelen omdat Moskou meer troepen in het zuiden van het land wil houden dan de tekst toestaat. Maar als eerste interessante test noemde Rogov de eventuele uitbreiding van de NAVO naar het oosten. In januari vergaderen de NAVO-landen over toelating van Oosteuropese landen.

“Toelating zou onverstandig zijn omdat dat de nationalistische golf waarvan Zjirinovski profiteert alleen maar zou versterken. In de binnenlandse politiek zou het bijna onmogelijk worden hem op dit onderwerp te weerstaan, aangezien er onder de bevolking nauwelijks steun is voor een dergelijke expansie”, zei Rogov. Overigens heeft de verkiezingswinnaar in één van zijn opmerkelijke uitspraken gezegd geen bezwaar te hebben tegen uitbreiding van de NAVO: hij wil de wereld wel in tweeën delen.

De ultranationalistische partij van Zjirinovski is met 24 procent van de stemmen de voorlopige winnaar van de verkiezingen van vorige week. Hoe de krachtsverhoudingen in het nieuwe parlement liggen zal pas blijken als het in januari bijeenkomt, want meer dan een kwart van de zetels is naar onafhankelijke kandidaten gegaan. De ultranationalisten lijken met de communisten en de conservatieve Agrarische Partij wel over een meerderheid te beschikken.

Dat maakt echter voor het buitenlands beleid niets uit, zo verzekerde minister van buitenlandse zaken Andrej Kozyrev deze week op een persconferentie. Hij voorzag geen veranderingen omdat het parlement over buitenlands beleid weinig te zeggen heeft. De nieuwe grondwet “biedt de garantie dat de buitenlandse politiek in beginsel hervormingsgezind, democratisch en open zal blijven. Want de Russische buitenlandse politiek was, is en zal altijd het domein van de president zijn”, aldus Kozyrev die een groot vertrouwen in de kwaliteiten van Boris Jeltsin tentoonspreidde.

Tijdens dezelfde bijeenkomst noemde Kozyrev ook de twee onderwerpen die hij in het nieuwe jaar voorrang wil geven: de bescherming van Russische minderheden in de voormalige Sovjet-republieken en het organiseren van Russische vredesoperaties aldaar. Waaruit meteen bleek dat het buitenlands beleid van Rusland al aan het veranderen s.

In het eerste jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie stond het beleid, voorzover daarvan sprake was, in het teken van de goede relaties met het Westen. Alle ogen waren gericht op Washington, de vestigingsplaats van de Amerikaanse regering en het Internationale Monetaire Fonds. Moskou was zo gericht op economische integratie en gemeenschappelijke democratische waarden met het Westen dat de Russische ambassadeur in Washington sprak van “romantisch en infantiel pro-Amerikanisme”. Die ambassadeur, Vladimir Loekin, is deze week in het parlement gekozen. Niet namens de partij van Zjirinovski, maar als tweede man op de lijst van de hervormingsgezinde econoom Grigori Javlinski.

De politici en diplomaten die een zelfbewuster Russisch optreden voorstaan hebben namelijk geleidelijk aan kracht gewonnen. Op 14 december vorig jaar was Kozyrev daarover nog zo gealarmeerd dat hij zijn beruchte nep-toespraak in Stockholm hield. Tegen geschokte CVSE-collega's sprak de liberale minister toen harde dreigende taal, om na een pauze terug te komen en te waarschuwen dat zó de Russische buitenlandse politiek zou klinken als 'conservatieven' in Moskou aan de macht zouden komen. Maar al voordat de conservatieven hun parlementszetels hebben kunnen innemen is ook Kozyrev duidelijk geworden dat de voorschriften van het IMF de bevolking niet snel verder helpen en dat Russische belangen toch niet altijd stroken met Amerikaanse.

Zo ontstond er dit jaar wrevel over de prominente rol van NAVO-landen in het voormalige Joegoslavië. Ongenoegen wekte ook de grote Amerikaanse druk om af te zien van een lucratieve leverantie van rakettechnologie aan India. Verontwaardigd was de stemming toen een in Washington uitgelekt memo afgelopen zomer een grotere Amerikaanse rol in de voormalige Sovjet-Unie voorschreef.

Mede onder druk van zelfstandig opererende strijdkrachten, van het inmiddels ontbonden parlement en van de media is de regering begonnen een eigen versie van de Monroe-doctrine te ontwikkelen: de republieken van de voormalige Sovjet-Unie, het nabije buitenland, moeten tot de natuurlijke invloedsfeer van Rusland behoren.

Na de ontbinding en beschieting van het parlement is de vorming van een zelfbewust buitenlands beleid in de praktijk verder zichtbaar geworden. Rusland verzet zich nu tegen de toetreding van Oosteuropese landen tot de NAVO. Rusland wil toestemming voor eigen Russische vredesoperaties in de ex-Sovjet-republieken onder de vlag van de Verenigde Naties. En Rusland dreigt met krachtige maatregelen tegen republieken die hun Russische minderheden 'discrimineren'.

Westerse diplomaten in Moskou hebben voor deze verharding begrip kunnen opbrengen omdat Jeltsins team onder druk leek te staan van het onontbeerlijke leger en van de naderende verkiezingen. Nu de nationalistische en conservatieve oppositie zoveel stemmen heeft gehaald en over uiterlijk twee jaar parlements- èn presidentsverkiezingen voor de deur staan, wordt er rekening mee gehouden dat die druk en die verharding nog zullen toenemen. Al is het maar omdat het voor Jeltsin eenvoudiger is harde taal tegen de Oekraïne te spreken dan binnen twee jaar de economische crisis op te lossen.