Marc Jansen (1946), historicus en Ruslandkenner ...

Marc Jansen (1946), historicus en Ruslandkenner aan het Oost-Europa Instituut van de Universiteit van Amsterdam, was de afgelopen week een van de tweehonderd waarnemers, die namens de Europese Unie aanwezig was bij de Russische verkiezingen.

Donderdag 9 december

Gisteravond na aankomst in Moskou de uitgever van de Russische vertaling van mijn bijna vijftien jaar geleden geschreven proefschrift ontmoet en de eerste twee, vers van de drukker in Toela aangevoerde exemplaren besprenkeld. Nooit gedacht dat dit ooit nog eens in Rusland zou kunnen verschijnen! Het thema is actueel: hoe een eerder experiment met een meerpartijensysteem in Rusland al kort na de revolutie van 1917 de nek werd omgedraaid.

Vanochtend is er op de Franse ambassade een briefing ten behoeve van circa tweehonderd waarnemers, die hier een 'gemeenschappelijke actie' van de Europese Unie komen uitvoeren, zoals dat in EU-termen heet. Dan vliegt onze delegatie (Tweede-Kamerlid Thijs van Vlijmen, hoofd documentatie van de Tweede Kamer Piet van Rijn, begeleider-fotograaf Joris van Velzen en ik) naar Belgorod, hoofdstad van een aan de Oekraïne grenzende, sterk agrarische provincie, half zo groot als Nederland, en anderhalf miljoen inwoners. Ik voel me net Gogols revisor als ik het ontvangstcomité ontwaar dat ons op het vliegveld staat op te wachten. Voorzitter van de provinciale kiescommissie Nikolaj Pletnjov zet ons meteen aan het eten en drinken in een verder voor de gelegenheid ontruimd restaurant. We beginnen aan een lange reeks wederzijdse toosten die pas bij ons vertrek enkele dagen later een einde zal nemen.

Vrijdag

Belgorod is een doorsnee Russische provinciestad van 300.000 inwoners. De stad is in de oorlog vrijwel vernietigd, en op een min of meer acceptabele manier weer opgebouwd. De gouverneur vertelt bij ons beleefdheidsbezoek dat Belgorod politiek een stabiele provincie is waar een gezond conservatisme heerst. We maken in het voormalige partijhoofdkwartier onze opwachting bij Pletnjov. Hij zegt geen klachten over zijn werk te hebben gekregen, maar op de gang botsen we op een geagiteerde man die beweert wederrechtelijk van de kandidatenlijst voor de Federatieraad (Eerste Kamer) te zijn gehaald. De voorzitter probeert hem weg te jagen, maar wij maken een afspraak om zijn klacht later op de dag aan te horen.

Met een busje gaan we de stad uit. Onderweg maken we een stop bij een monument voor de vernietigende tankslag bij Koersk die hier zomer 1943 is uitgevochten. Dan vallen we in handen van een bons van het plattelandsdistrict. Hij zet ons meteen weer aan het eten. De verkiezingen gaan voorbij, legt hij uit, maar het leven gaat verder en gegeten moet er hoe dan ook worden. We weten het binnen de perken te houden en inspecteren vervolgens kieslokaal 507 in het dorp Aleksejevka, met 787 geregistreerde kiezers. Op de dorpsschool probeert de wiskundeleraar ons ervan te overtuigen dat men hier goed kennis heeft genomen van Jeltsins ontwerpgrondwet, een ingewikkeld document waar overmorgen ook over gestemd wordt. Sommige leraren kiezen onomwonden voor de extreme nationalist Zjirinovski. Hij blijkt de provincie enkele malen te hebben bezocht en heeft daarbij veel indruk gemaakt omdat hij zulke begrijpelijke dingen zegt. De meeste andere partijen lijken de campagne nogal te hebben verwaarloosd.

Na de lunch dringen we aan op een bezoek aan de plaatselijke kolchoz. De boerinnen tonen een minimale belangstelling voor de verkiezingen, maar zeggen allemaal te zullen stemmen voor de voormalige provinciale partijchef Ponomarjov. Van de grondwet hebben ze niet het vaagste idee. Toch zullen ze wel voor stemmen, want dat wordt immers van ze verwacht. Terug in de stad wonen we een goed bezochte verkiezingsbijeenkomst bij van zakenman en kandidaat Pigorev. Hij is tegen de communisten, maar Jeltsins vice-premier Gajdar vindt hij een theoreticus en zijn belastingwetgeving een rem op het vrije ondernemerschap. Het land heeft professionele mensen als hemzelf nodig, meent hij. Hij laat zich in elk geval professioneel beschermen: om hem heen zwermen een paar met revolvers gewapende lijfwachten in gevechtspak van de binnenlandse veiligheidstroepen.

's Avonds bezoeken we de van de lijst geschrapte kandidaat, die de strijd nog niet heeft opgegeven. Ook hij is een geslaagd zakenman in alles wat los en vast zit en bovendien detectiveschrijver; zijn werken hebben een totale oplage van 40 miljoen. De provinciale bonzen moeten hem niet wegens zijn non-conformisme, zegt hij, en hebben hem vroeger wegens zogenaamde achtervolgingswaan zelfs een tijd in een psychiatrische inrichting gezet. Zijn naam heeft hij toen veranderd in Bezymjanny, 'Naamloos'. Pletnjov heeft hem van de kandidatenlijst geschrapt onder het voorwendsel dat hij geen Russisch maar Oekraïens staatsburger zou zijn. In werkelijkheid had hij ook een Russisch paspoort plus een woonvergunning voor Belgorod, tot de politie deze documenten van hem afnam. Hoewel diverse rechtbanken het besluit van de kiescommissie hebben aangevochten, heeft Pletnjov aan zijn beslissing vastgehouden. De vice-voorzitter van de kiescommissie, die een minderheidsstandpunt heeft ingenomen, bevestigt dat B. ten onrechte van de lijst is gehaald. We beloven de zaak te rapporteren, maar moeten eerst ook de andere kant horen.

Pas na middernacht zijn we klaar. Ten afscheid knoopt B. zijn jasje open en toont een grote revolver onder zijn oksel. 's Nachts kan ik de slaap niet vatten: Pletnjovs geest spookt door het vertrek en neemt afwisselend de gestalte van Gogols Bobtsjinski en Dobtsjinski aan.

Zaterdag

De burgemeester, die aan de beurt is voor een beleefdheidsbezoek, is duidelijk een progressief man. Het vroeger voorgeschreven Leninportret is op zijn werkkamer vervangen door een ikonenhoekje. Dan hebben we een ronde-tafelgesprek met vertegenwoordigers van diverse politieke richtingen, van hervormingsgezind tot centrum. De meeste aanwezigen zijn het erover eens dat het Belgorodse platteland nog vast in handen is van de communistische nomenklatoera en dat de pers daar alleen propaganda heeft gemaakt voor Ponomarjov c.s. Bezymjanny, zo is de algemene mening, is ten onrechte geweerd. Hij heeft veel goeds voor de stad gedaan.

Over zijn zaak horen we vervolgens Pletnjov. De politie, zegt hij, heeft B. een van zijn twee paspoorten afgenomen, inclusief zijn woonvergunning voor Belgorod. Zijn overgebleven paspoort was Oekraïens en dus kon hij zich niet in Belgorod kandidaat stellen. Maar nadat een rechtbank dit besluit had aangevochten zette de kiescommissie hem 'bij wijze van uitzondering' alsnog op de kandidatenlijst. De provinciale stembiljetten, ruim een miljoen, waren al gedrukt en moesten worden vernietigd en vervangen door nieuwe met B.'s naam erop. Extra kosten: 15 miljoen roebel (25.000 gulden). Maar een hogere rechtbank herriep de gerechtelijke beslissing en dus liet de kiescommissie B.'s naam weer op alle 1 miljoen stembiljetten doorstrepen. Met de hand! We beloven Pletnjov beide versies te rapporteren. Dit alles nu is totale flauwekul. Het Russische staatsburgerschap bestaat pas sinds begin 1992 en Russen en Oekraïeners maken beiden nog altijd gebruik van het oude Sovjet-paspoort.

Zondag

Om acht uur 's morgens zien we toe op de opening van stemlokaal 60 in het Cultuurpaleis van de Bouwvakkers in Belgorod. De eerste kiezers komen binnen. Ze moeten vier stembiljetten invullen: één voor of tegen Jeltsins ontwerpgrondwet, twee voor de Tweede Kamer, de Staatsdoema en één voor de Federatieraad.

In de loop van de dag lopen we zestien kieslokalen binnen, in de stad en in een aantal dorpen binnen een straal van enkele tientallen kilometers er omheen. We stellen geen noemenswaardige onregelmatigheden vast. In de dorpen hangt om veel mensen een dranklucht. Ergens betreedt een stomdronken kiezer het lokaal, maar als één van ons zijn videocamera op hem richt wordt hij snel naar buiten gewerkt. Verkiezingen worden hier beschouwd als een feestdag en dus een aanleiding om het flink op een zuipen te zetten.

Om tien uur 's avonds zijn we, weer op stemlokaal 60, getuige van het openen van de stembus. De bus wordt op een grote tafel uitgestort en de biljetten worden dan door een man of acht in rap tempo met de hand gesorteerd en geteld. Met afgrijzen zie ik de stapel voor Zjirinovski gaande het tellen groeien en groeien. Hij komt uit op ruim tweemaal het aantal stemmen van nummer twee (ex aequo de communisten en Ruslands Keuze). In deze wijk wonen veel oudere mensen. Jongere stemmers zijn duidelijk in de minderheid. In stemlokaal 60 komt de constitutie er door.

Na middernacht begeven we ons nog naar de provinciale kiescommissie. Tussendoor werpen we af en toe een blik op een door de Moskouse televisie uitgezonden tamelijk stuitend verkiezingsgala in de hoofdstad, met veel champagne en smokings. De presentatoren zijn duidelijk op de hand van de hervormers. In beeld verschijnt een verbazend optimistische prognose, die Ruslands Keuze maar liefst 54 procent toebedeelt. Dat komt dan totaal niet overeen met wat wij in ons stemlokaal hebben gezien. Zjirinovski loopt op het gala overigens zeer zelfverzekerd rond.

Maandag

De uitslag voor Belgorod tekent zich af, en het valt niet mee. De constitutie is in de provincie in meerderheid afgewezen, Zjirinovski's partij is als eerste geëindigd en van de twee andere lijsten hebben Ponomarjov en de kandidaten met een typische partijachtergrond gewonnen. Een gezond conservatisme, om met de gouverneur te spreken. Ons werk hier zit erop, en we verlaten de provinciestad. Niet zoals Gogols Chlestakov als een dief in de nacht, maar met het zoveelste diner, waarbij Pletnjov in zijn toost nog maar eens ten overvloede wijst op het belang van het naleven van de wet. Hoor wie het zegt.

Terug in Moskou wordt ons duidelijk dat de verkiezingsramp niet tot Belgorod beperkt is gebleven. De grondwet is landelijk weliswaar aangenomen, maar met een minieme meerderheid. En Zjirinovski heeft bijna een kwart van de stemmen gekregen. Moskou zelf heeft overigens voor bijna tweederde hervormingsgezind gestemd, wat de kloof met de provincie wel heel duidelijk tot uitdrukking brengt.

Dinsdag

Op de debriefing voor de Europese waarnemers is de algemene indruk van de verschillende teams dat de verkiezingen zelf slechts betrekkelijk kleine formele onregelmatigheden te zien hebben gegeven. Die betroffen vooral de kandidaatstelling en de campagne. In de stemlokalen waren oudere mensen zichtbaarder dan de jeugd. In tegenstelling tot Zjirinovski hebben de hervormers de plaatselijke campagne sterk verwaarloosd. Ze hebben de opinie van de bevolking slecht gepeild en de verkeerde conclusies getrokken. Ze dachten de overwinning al in hun zak te hebben en gingen toen maar elkaar op detailpunten bestrijden. Het gevolg is dat zoals het er nu uitziet één van de vier herormingsgezinde partijen de drempel van vijf procent niet eens haalt en haar stemmen dus voor een groot deel naar Zjirinovski en de communisten gaan.

Woensdag 15 december

Ik spreek wat Moskouse vrienden, die net over hun allereerste schrik heen zijn. Jeltsin en zijn mannen kennen het land slecht, constateert Valeri. Hij ontwaart achter Zjirinovski's overwinning gewoontegetrouw alweer een ouderwets KGB-komplot. Maar een andere oorzaak ligt natuurlijk in de door Jeltsin c.s. toegelaten sterke verarming van een niet gering deel van de bevolking. Hij heeft in elk geval al twee dubbelloopsgeweren en een revolver in huis voor als het echt menens wordt.

Op straat koop ik een extremistisch blaadje bij een oude mevrouw. Ze zegt dat Jeltsin veel mensen vrijwel aan de bedelstaf heeft gebracht. In een boekenstalletje bemachtig ik nog een Russische vertaling van Mein Kampf, oplage 20.000 exemplaren, prijs 10.000 roebel (ƒ 15,-). Daarna neem ik veilig het vliegtuig naar Nederland. We zijn hier geweest om het democratische gehalte van de Russische verkiezingen te peilen. Grove overtredingen hebben wij, in elk geval op de verkiezingsdag zelf, niet geconstateerd. Helaas hebben de verkiezingen de democratie zelf in Rusland niet dichterbij gebracht. Maar de Russische regering is nu eenmaal niet in de gelegenheid om een ander volk te kiezen.