Dreiging Rusland kan aandacht VS voor Navo verhogen

WASHINGTON, 18 DEC. Naarmate er meer verkiezingsresultaten kwamen uit Moskou, werden de Sovjet-specialisten in Washington heen en weer geslingerd tussen opluchting en wanhoop. Opluchting over de nieuwe Russische constitutie die het gezag versterkt van de Amerikaanse bondgenoot en Russische president Boris Jeltsin. Alarm over het succes van de rechtse radicaal Vladimir Zjirinovski.

Eerst ontstond er een discussie, zoals die in Nederland wel over politici van de Centrumpartij is gevoerd. Mag een hoge Amerikaanse functionaris zo'n man met antisemitische en xenofobe standpunten wel een hand geven? Maandag zei president Clinton dat hij daarover nog niet had nagedacht. Dinsdag beslechtte de Amerikaanse ambassadeur in Moskou, Thomas Pickering, de kwestie door hem niet uit te nodigen op een receptie voor de bezoekende Amerikaanse vice-president Albert Gore. Woensdag zei Gore in Moskou de standpunten van de “clowneske” Zjirinovski “verwerpelijk” te vinden. “Ik kan het soort verklaringen die aan hem zijn toegeschreven, niet negeren. Als je een laboratoriumtest van die visie wil zien, moet je naar Bosnië kijken.”

Clinton volgde na enige aarzeling met een veroordeling van Zjirinovski's ideeën. “Geen Amerikaan, inderdaad geen wereldburger die zulke commentaren leest, kan zich het veroorloven om dit over het hoofd te zien”, zei hij. Zjirinovski's succes heeft de sfeer van het bezoek van vice-president Gore wat bedorven. De voorziene viering van de Russische democratie werd wat zorgelijk. Toch zei Gore dat de wereld de gevaren van Zjirinovski heeft overdreven.

Clinton was, overeenkomstig zijn therapeutische neigingen, vol “begrip” voor de Russische proteststemmen. De radicale wending is volgens hem “aangestookt door veel mensen die economisch gesproken praktisch in vrije val verkeren”. In een vraaggesprek met The Wall Street Journal stelde Clinton vast dat het misschien lag aan de harde voorwaarden aan de Westerse hulp, gecoördineerd door het Internationale Monetaire Fonds en de Wereldbank. Door de voorwaarden “te hard” te maken en de burgers in Oostbloklanden te dwingen “om tè snel te veel ontberingen door te maken” zou het Westen wel eens “de condities opnieuw kunnen scheppen waar we juist van af willen”.

Toch wil Clinton die volgende maand Moskou bezoekt, voorlopig de voorwaarden aan de bescheiden hulp niet veranderen. Amerika heeft niet veel geld meer te vergeven. De voorzitter van de buitenlandcommissie in het Huis van Afgevaardigden, Lee Hamilton, waarschuwde dat de Amerikaanse geldstroom zelfs in gevaar is. “Als de hervormingen struikelen of de extremisten domineren, zal het Congres niet in staat zijn om dit jaar een hulppakket aan te nemen.”

Volgens een hoge Amerikaanse functionaris moeten de hervormingen juist worden versneld. “De ervaringen in Oost- en Centraal-Europa bewijzen dat het beleid van Jeltsin goed gefundeerd is. Je moet het proces van onmanteling van het oude systeem en opbouw van iets nieuws eerder snel dan langzaam doormaken.”

De neoklassieke economen bij het IMF en de Wereldbank zijn weinig enthousiast over de manier waarop de hulp wordt gegeven. Wat voor hongerige en verpauperde Russen als onbarmhartig overkomt, staat bij deze twee eerbiedwaardige VN-instituten voor financiële losbandigheid. Onder druk van de VS heeft de internationale financiële tweeling telkens de lat moeten laten zakken als de Russische economie de sprong niet haalde.

Als grote kernmacht kan Rusland zich meer veroorloven dan zwakkere ontwikkelingslanden: Rusland hoeft voor leningen van de Wereldbank geen hypotheek te verlenen op haar grondstoffen, zoals gebruikelijk is. Het IMF heeft afgelopen zomer al met tegenzin 1,5 miljard dollar beschikbaar gesteld. Begin volgend jaar komt er een tweede 'tranche' geld van het IMF. De raad van bewindvoerders van de Wereldbank die - geheel tegen het gebruik in - meewerkt aan de economische herstructurering op korte termijn, heeft dinsdag de voorwaarden voor een miljardenlening aan Rusland verder verzacht. De Russische economie hoeft niet te zijn gestabiliseerd. “Op weg zijn naar stabilisatie” is genoeg.

Meer geld sturen lost in de ogen van het Witte Huis en de internationale financiële specialisten niets op. Het meeste komt niet bij het noodlijdende deel van de Russische bevolking maar op Zwitserse of Luxemburgse bankrekeningen. Veel hulpgeld gaat naar Westerse consulenten die in opdracht van de hulpverstrekkende instanties werken. “Wat wij, de Duitsers, de Japanners en de Europese Gemeenschap, kunnen bijdragen is belangrijk maar niet doorslaggevend”, zei een hoge Amerikaanse functionaris.

In deze mistige ontwikkelingsfase van Rusland is het enthousiasme in Washington voor het 'partnerschap voor de vrede' van de NAVO met de voormalige Oostbloklanden gegroeid. Voorlopig wordt de NAVO niet groter. “We willen geen ammunitie geven aan anti-Westerse krachten in Rusland”, aldus een hoge functionaris. Amerika vindt in tegenstelling tot de Westeuropese NAVO-leden dat Rusland voorlopig niet anders kan worden behandeld dan Polen, Tsjechië of Hongarije. “Het partnerschap zal het NAVO-lidmaatschap niet uitstellen”, verzekert een hoge functionaris. “De landen zullen zichzelf selecteren door aan de gestelde voorwaarden te voldoen.” Er wordt van uit gegaan dat Rusland er toch niets voor voelt om zich onder het gezag van de NAVO te stellen. Toelating tot de NAVO wordt uiteindelijk gegund “met het oog op de hele veiligheidssituatie in Europa”.

Een tweede dilemma is het meer assertieve buitenlandse beleid van Rusland. Mag Rusland een speciale invloedssfeer in het Oosten worden gegund, zoals Moskou preekt in de Monroeski-doctrine? Het Witte Huis heeft besloten de doctrine te laten voor wat zij is. “We zullen de nadruk leggen op daden en niet op woorden”, zei een functionaris. Russische troepen moeten zich terugtrekken uit de Baltische staten. Een krachtige lobby van Baltische Amerikanen houdt de concentratie van de Amerikaanse regering op dat gebied vast. Bij andere conflicten zijn de Amerikanen meer passief. In Nagorny Karabach, waar het Russische leger een rol speelt bij de oorlog tussen de Azeri's en Armeniërs, moet de CVSE druk uitoefenen. De VS steunen de rol in Tadzjikistan van het Russische leger dat krachtens een overeenkomst samen met troepen van andere republieken de zuidgrens met Afghanistan verdedigt.

Na het scheppen van Amerikaanse exportbanen is Rusland met al die bedreigende kernwapens de grootste prioriteit van het buitenlandse beleid van Clinton. De NAVO komt op de derde plaats. Maar als de oude Russische dreiging weer zou opleven, kan Amerika meer aandacht krijgen voor de oude NAVO. Na de verkiezing van Zjirinovski gingen er in het Congres al stemmen op om de defensiebegroting minder snel te laten dalen. Maar of een opgekalefaterde NAVO onder nieuwe bedreigende omstandigheden een zegen is, valt te betwisten.