Na succes Zjirinovski moet Navo snel Oost-Europa verwelkomen

Als we de westerse regeringen mogen geloven, is er in Rusland niets aan de hand: Jeltsin is immers nog aan de macht, en die macht is zelfs nog versterkt door een grondwet die hem vrijwel onbeperkte bevoegdheden verleent. Een kortzichtiger standpunt is nauwelijks denkbaar, want de Russische verkiezingen zijn een ernstige waarschuwing aan alle Europeanen.

De overeenkomsten tussen Vladimir Zjirinovski, de neofascistische leider die bij de verkiezingen zoveel stemmen heeft behaald, en Hitler zijn frappant. Net als de Oostenrijkse volksmenner die uit naam van alle Duitsers beweerde te spreken, wordt ook Zjirinovski, geboren in Kazachstan (en waarschijnlijk van etnisch gemengde afkomst), verteerd door een brandend verlangen alle Russen te verdedigen. Net als Hitler heeft Zjirinovski een nare jeugd achter de rug en kost het hem moeite een conventioneel gezinsleven te leiden. En net als Hitler weet ook Zjirinovski de nationale frustraties van zijn volk handig te manipuleren. De Russen, die nooit een veldslag verloren hebben en worden opgevoed in het trotse besef dat ze een supermogendheid zijn, geloven veelal oprecht dat hun land door Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin gewoon is verraden, een 'smet' die Zjirinovski van het gelaat van 'Moedertje Rusland' kan wissen.

Maar Rusland en het Duitsland van de jaren dertig verschillen in één belangrijk opzicht van elkaar: Hitler kwam aan de macht in een land met een markteconomie, een ordelijke bureaucratie en een, aanvankelijk, klein leger. Zjirivovski wil gaan regeren over een staat zonder economische infrastructuur maar met een reusachtig militair arsenaal. De uitdaging waarvoor Zjirinovski staat is daarom zowel directer als minder beheersbaar.

Rusland is een schoolvoorbeeld van de stelling dat de democratie geen regeringsvorm is maar een mentaliteit. Democratieën zijn inderdaad afhankelijk van vrije verkiezingen, een vrije pers en rechterlijke macht, en van een rechtsstaat. In laatste instantie berusten ze echter op een zekere gematigdheid en politieke diversiteit die in Rusland nooit hebben bestaan. In plaats van deze te helpen bevorderen, hebben de westerse regeringen hun vertrouwen geschonken aan de ene Russische leider na de andere, van wie ze telkens zeiden te geloven dat het 'democraten' waren, louter omdat ze de taal van de democratie spraken. In de praktijk wilde het Westen maar één ding: stabiliteit ten koste van alles. De opkomst van Zjirinovski wijst erop dat het gevolg wellicht noch Russische democratie noch Europese stabiliteit zal zijn.

Zolang Michail Gorbatsjov zijn wereldrijk trachtte te handhaven, werd Boris Jeltsin gezien als een onbeduidende paljas met wie de meerderheid van de Europese regeringsleiders niet eens wilde praten. Echter, zodra Gorbatsjov vertrok werd Jeltsin door het Westen ingehaald als de nieuwe democraat. Iedereen accepteerde Jeltsins bewering dat al zijn tegenstanders 'verstokte communisten' waren, ondanks het feit dat ook Jeltsin zelf een voormalig communistisch functionaris was en dat degenen die zich tegen hem verzetten vroeger vaak directe medestanders van hem waren. Het toppunt van ironie was dat het Westen de vernieling van het parlementsgebouw in Moskou begroette als een “overwinning voor de democratie”.

De realiteit is anders: pas enkele maanden geleden zijn er politieke partijen opgericht als platform voor een aantal individuen die graag de verkiezingen wilden winnen. Het Westen deed graag alsof Rusland in de barensweeën van een constitutioneel debat verkeerde. Maar in werkelijkheid werd Rusland verscheurd door een gevecht tussen politici die allemaal belust waren op de totale macht, en niet op de machtsdeling die nog altijd de essentie is van elke democratie. De westerse regeringen hebben zich laten hypnotiseren door een paar Russische leiders die zich kleedden zoals wij en onze talen spraken. Maar eigenlijk vertegenwoordigden die politici vaak uitsluitend zichzelf: zoals de verkiezingsuitslag te zien geeft, ondervonden ze nauwelijks enige steun.

In het Westen verliest een regering de verkiezingen als ze er niet in slaagt de economie boven de nulgroei uit te tillen, maar van de Russen werd verlangd dat ze blijmoedig een terugval van hun bruto nationaal produkt met 50 procent zouden accepteren, bij een inflatie die in een paar jaar hun spaargeld heeft vermorzeld. De hervormingspartijen beloofden hetzelfde of erger: volgens officiële ramingen zullen, wanneer de subsidies aan verliesgevende bedrijven worden ingetrokken, 25 miljoen Russen werkloos worden. Om de steun van veel Russische burgers te verwerven hoefde Zjirinovski alleen maar te poneren dat hun levenslange arbeid niet mocht worden tenietgedaan. Mensen wie het ruim 70 jaar lang is voorgehouden dat de welvaart binnen handbereik was, kan men niet kwalijk nemen dat ze liever van een voorspelbaar verleden dromen dan van een grimmige toekomst. Dromen zijn veelal het enige goed dat nog voorhanden is en Zjirinovski kon ze in overvloed leveren.

Veel gebeurtenissen waren onvermijdelijk, maar de toestand is verergerd door de houding van de westerse regeringen. Hun steun voor eenlingen die in eigen land nauwelijks een achterban hadden, was in feite een afwijzing van hen die streefden naar ingrijpende, abrupte hervormingen. Het gezedepreek uit het Westen versterkte het Russische besef van nationale vernedering, en de beloften van miljarden dollars aan ontwikkelingshulp bleven beloften.

Het Westen zou moeten ophouden te doen alsof Jeltsin nog altijd bij presidentieel decreet radicale hervormingen kan nastreven. We moeten aanvaarden dat Rusland nog ten minste een flink aantal jaren de 'zieke man van Europa' zal blijven. Hervormingen moeten worden gestimuleerd, maar ook de beperkte reikwijdte daarvan moet worden aanvaard. En dit zou moeten samengaan met actieve steun op gebieden waar westers optreden onmiddellijk resultaat oplevert. De Oosteuropese landen vorderen met hun economische hervormingen. Ze mogen daarin niet worden belemmerd enkel omdat het Westen Rusland niet voor het hoofd wil stoten. Toelating tot de Europese Unie en de NAVO is thans dringender geboden dan ooit. Wanhoop mag nooit een drijfveer zijn voor westers beleid.

Tot slot: een concessiebeleid jegens de Russische nationalisten zal evenmin succes hebben als de appeasement-politiek dat jegens Hitler had. Zjirinovski en zijn aanhangers moet terstond te verstaan worden gegeven dat het Westen een herstel van hun imperium of de intimidatie van vroegere Sovjet-republieken niet zal accepteren. Moskou's aanspraken dat het etnische Russen overal zal verdedigen, moeten van de hand worden gewezen als zijnde bedreigend voor iedereen, inclusief de Russen zelf.

Het Westen moet Jeltsin slechts steunen zolang hij een beleid voert dat de veiligheid in Europa bevordert en waarin althans een langzame gang naar een democratie wordt nagestreefd. Niemand is onvervangbaar, en het Westen moet geen Russische 'lieveling' meer adopteren. Men kan met een militaire supermogendheid geen betrekkingen onderhouden als tussen jonggehuwden. Het is heel goed mogelijk dat van nu af aan de belangen van het Westen en die van Rusland weer uiteen gaan lopen. Zolang de politieke leiders van het Westen een standvastige houding aannemen hoeft dat echter niet te leiden tot ofwel een nieuwe Koude Oorlog ofwel een opmars van het fascisme. Maar één ding staat vast, ongeacht het huidige stilzwijgen in de westerse hoofdsteden: we moeten blijven hopen op het beste, maar voorbereid zijn op het ergste.