Leiders kijken alleen naar het Westen; 'Russen geloven in ideeën Zjirinovski'

Waren de stemmen op de Russische ultranationalist Vladimir Zjirinovski een protest tegen de economische hervormingen van president Jeltsin of een steunbetuiging aan zijn radicale ideeën? Beide, zegt de Moskouse historicus en volkenkundige Aleksej Nalepin.

MOSKOU, 17 DEC. Het monumentale gebouw van de Russische Culturele Stichting ligt vlakbij het Kremlin, het Poesjkinmuseum en Moskous belangrijkste schaakclub en het vormt daarmee de ideale werkomgeving voor Aleksej Nalepin. De 47-jarige historicus en etnograaf is oprichter en uitgever van Rossiskij Archiv, een bedrijfje dat historische documenten uit de achttiende en negentiende eeuw publiceert omdat, zoals hijzelf meent, “het Russische volk zonder kennis van zijn tradities niet zal kunnen herleven”.

Nalepin is nooit lid van de communistische partij geweest, maar hij heeft ook nooit geloofd in succes voor de 'democraten'. Niet omdat ze te hervormingsgezind zijn, maar omdat ze te 'Westers' zijn voor het 'Slavische' Rusland. Ook Nalepin zegt te zijn verrast door de omvang van de steun aan Zjirinovski bij de parlementsverkiezingen van zondag (24 procent), maar in mindere mate dan andere intellectuelen of de bestuurders zelf. “Het establishment is geschokt omdat het de situatie in het land niet kende.”

De stemmen op Zjirinovski worden wel gezien als proteststemmen tegen de economische hervormingen. Is dat terecht?

“Niet tegen de hervormingen, de meeste mensen weten helemaal niet wat die inhouden. Wel tegen de hervormers en tegen de toestand waarin die het land hebben gebracht. De hervormers zijn de autoriteiten en het zijn voor de bevolking nog dezelfde als vroeger. Jegor Gajdar bijvoorbeeld, die door jullie wordt gezien als de grote vernieuwer, was vroeger journalist voor het weekblad Kommunist en voor de Pravda. Zijn vader was een beroemd journalist, zijn grootvader een beroemd schrijver en zelfs een beroemd revolutionair. Niet de dissidenten van vroeger hebben de macht in handen gekregen, maar de bevoorrechten. En ze rijden in dezelfde zwarte auto's, dragen dezelfde grijze pakken en spreken dezelfde onbegrijpelijke woorden als in de Brezjnev-tijd. Deze verkiezingen waren de eerste gelegenheid waarbij de kiezer zich tegen deze nomenklatoera kon uitspreken.

“De zogenoemde democraten zeggen dan wel dat we het vroeger zo slecht hadden, en dat zij het beter zullen doen, maar tot nu toe blijkt daar niets van. Tien jaar geleden wisten de mensen dat ze werk hadden en dat hun kinderen veilig naar school konden. En nu? Ze zien kiosken en dure auto's op straat maar hun eigen salaris wordt alleen maar minder. Het is zelfs elke maand onzeker of ze hun salaris wel krijgen.”

De kiezers die op de oppositie wilden stemmen, kwamen volgens Nalepin bijna vanzelf terecht bij de Liberaal Democratische Partij van Zjirinovski. Alle andere radicale oppositiegroepen waren na de ontbinding en de beschieting van het parlement in september en oktober door president Jeltsin verboden. De communistische en agrarische partijen vormden geen echt alternatief omdat zij ook uit oude gezichten bestaan. En Zjirinovski ontpopte zich tijdens de campagne ook nog eens als de meest 'professionele' politicus.

Geloven de kiezers van Zjirinovski ook in zijn ideeën?

“Ja, op een bepaalde manier wel. Russen zijn trots op hun land en op hun verleden. Zij hebben altijd gedacht over Rusland als een grootmacht. Dat was geen ideologie van de Sovjet-Unie of van het communisme. Het communisme was in dit geval slechts de tijdelijke verschijningsvorm van een Russische traditie. Maar de laatste jaren krijgen Russen overal de schuld van, hebben ze ineens alles fout gedaan, moeten ze zich ineens schamen voor hun nationaliteit. Luister maar naar de democraten. Als ze over patriottisme spreken is het alleen in negatieve zin. Nooit doen ze een beroep op Russische tradities. Ze kijken alleen maar naar het Westen. Dat kan een tijdje goed gaan, maar op een gegeven moment krijg je daar genoeg van. Neem de televisie. In het begin waren Amerikaanse films en reclames nieuw, nu worden ze als overheersend ervaren. Wie van Russische muziek houdt wil niet de hele avond hardrock zien. Ik ken veel mensen die de televisie steeds vaker uitzetten. We zijn Europa niet. We zijn een conservatief volk.”

Vinden Zjirinovski's kiezers zijn eis terecht dat er op de televisie meer Russisch uitziende presentatoren moeten komen?

“Ja, dat vinden ze wel terecht. Laten we eerlijk zijn: bijna iedereen vindt dat er teveel joden zijn, maar niemand durft dat hardop te zeggen.”

Vinden ze ook dat de Kaukasiërs uit Moskou moeten worden verwijderd?

“In het verleden woonden Kaukasiërs in de Kaukasus en zag je ze slechts af en toe op de markt in Moskou. Nu zie je er heel veel en een aantal van hen is ook nog veel rijker dan de meeste Russen zelf. Dat wekt protest. Stil protest, waarover mensen alleen in hun keuken spreken. Maar als Zjirinovski het dan wel gewoon zegt denken ze: Maladets! (bravo, goed gedaan)”

Willen zijn kiezers dat Russische soldaten hun laarzen wassen in het warme water van de Indische oceaan?

“Niet echt natuurlijk. Maar een uitspraak als deze roept gevoelens op over een groots Rusland, over een grootse toekomst en dat spreekt mensen aan. Zjirinovski's uitspraken worden door de meeste van zijn kiezers niet letterlijk opgevat. Ze vertegenwoordigen een gevoel, en dat gevoel is echt.”

Uitvoering van Zjirinovski's wensen zou geweld en wellicht oorlog met zich meebrengen. Getuigt het niet van onverantwoordelijk gedrag om op deze man te stemmen?

“Misschien wel. Maar voor veel mensen was het natuurlijk ook een besluit dat ze gevoelsmatig hebben genomen. Politiek heeft er voor de bevolking nooit toe gedaan in dit land. Het is altijd iets geweest voor anderen daarboven, waaraan de gewone Russen geen deel hadden. Verkiezingen in de tijd van het communisme betekenden niet meer dan een dag vakantie. Nu mensen voor het eerst het recht krijgen om echt zelf een keuze te maken, is dat natuurlijk moeilijk. Bijna niemand kent de partijprogramma's of heeft de grondwet gelezen. Het uiterlijk en optreden van de kandidaten heeft een veel grotere rol gespeeld. 'Gajdar is een lieve jongen', 'Zjirinovski een echte man', dat soort dingen heb ik horen zeggen. Niemand begreep er echt iets van.”

Wat gaat er door het grote aantal stemmen op Zjirinovski veranderen?

“Niet veel, want daarvoor krijgt hij in het parlement niet genoeg macht. Wel heeft de regering nu begrepen welk gevoel onder de bevolking leeft en ze zal daar het beleid waarschijnlijk aan aanpassen. Wat dat in de praktijk betekent is nog moeilijk te zeggen. De hervormingen zullen zeker doorgaan, maar misschien in iets gematigde vorm. Het belangrijkste is dat Jeltsin zijn toon zal veranderen. Hij zal meer over onze geschiedenis spreken, meer over kerken, hij zal patriottistischer worden. Dat hij en de hervormers dat te weinig hebben gedaan is een grote fout geweest. Zjirinovski heeft wat dat betreft zijn rol al gespeeld.”