Inventieve bewerking van roman Moravia door Carrousel; Zielig in plaats van geil

Voorstelling: De onverschilligen naar Alberto Moravia door Carrousel. Regie: Marlies Heuer en Lidwien Roothaan. Spel: Lieke-Rosa Altink, Dik Boutkan, Marlies Heuer, Ludo Hoogmartens, Trudie Lute. Decor: Pieter Smit. Gezien: 16/12 Toneelschuur, Haarlem. T/m 18/12 aldaar; tournee t/m 12/3/94.

Dansend op een vrolijke Italiaanse meezinger, ieder met een bos bloemen in de hand, komen ze op, de vijf personages uit De onverschilligen. Als stralende overwinnaars wuiven ze met de bloemen naar het publiek en lachend strijken ze hun feestelijke kleding glad. Een ironischer contrast tussen dat glorieuze begin en de ontluistering die dan volgt is amper denkbaar.

In Gli Indifferenti, de roman waarop theatergroep Carrousel haar nieuwe voorstelling baseerde, schildert Alberto Moravia het economische en morele verval van een welgesteld burgerlijk gezin; we bevinden ons in het Rome van de jaren twintig. De weduwe Mariagrazia woont met haar twee kinderen in een kapitale villa, die in handen dreigt te vallen van Leo Merumeci, Mariagrazia's minnaar en hypotheekverstrekker. De weduwe, bang om door Leo op straat te worden gezet, wil niet weten dat hij allang op haar is uitgekeken en een affaire met haar dochter Carla is begonnen. Ze verbeeldt zich dat Lisa, haar vriendin, Leo van haar heeft afgepakt, maar Lisa heeft het veel te druk met het verleiden van Mariagrazia's zoon Michele. Geld en seks - daarmee corrumpeert men elkaar in deze kringen.

De door Moravia nagestreefde eenheid van tijd, plaats en handeling doet aan een klassieke tragedie denken, alleen ontbreekt de bijbehorende heroïek. Wat een tragisch hoogtepunt had kunnen zijn, wordt een lachwekkende vertoning: wanneer Michele Leo wil vermoorden, vuurt hij een revolver af die hij vergat te laden.

Ondanks deze aan de toneelschrijfkunst ontleende elementen laat Moravia's roman zich niet zomaar in het keurslijf van een voorstelling persen. Toneel moet het hebben van directe actie, terwijl directheid nu juist geen eigenschap is waarin De Onverschilligen uitblinken. Waar lafheid, opportunisme en leugenachtigheid de dienst uitmaken ligt de waarheid eerder in dat wat ongezegd blijft. Een romancier licht zonder moeite het schedeldak van zijn personages op om te kijken wat erin zit, maar hoe moet dat op het toneel?

De oplossingen die Carrousel voor dit probleem gevonden heeft, zijn van een grote eenvoud. Zo spreekt Michele, de enige intellectueel van het gezelschap, zijn gedachten simpelweg hardop uit, dwars door de dialogen van de anderen heen. Zijn seniele gemompel heeft iets komisch, te meer daar deze mollige Michele (Ludo Hoogmartens) sprekend op een pruilende baby lijkt. Het is alleen jammer dat je zijn tekst, een wanhopige zoektocht naar waarachtigheid, zo slecht kunt verstaan.

Bovendien haalt Carrousel, van oorsprong een mimegroep, een keur aan nonverbale expressiemiddelen uit de kast. Muziek, vaak ter plekke uitgevoerd, begeleidt een groot deel van de scènes. Als Mariagrazia kwaad is, slaat ze een paar harde akkoorden op de piano aan. En Carla huilt geluidloos op de melodie van een Italiaanse schlager. Steeds spelen zich op de kleine toneelvloer, die volgestouwd is met stoelen, verschillende scènes tegelijk af. Niet alleen geeft dat het verhaal veel vaart, ook vervaagt zo de grens tussen fantasie en werkelijkheid. Terwijl de weduwe met haar dochter keuvelt, kijkt ze jaloers naar Leo en Lisa, die in een innige omhelzing zijn verstrikt. Zoenen zij elkaar nu werkelijk of alleen in de verbeelding van Mariagrazia?

Door de inventieve regie van Marlies Heuer en Lidwien Roothaan krijgt de voorstelling een gelaagdheid die je anders alleen in romans aantreft. In Moravia's boek is het vijftal een tikje geiler, ruwer en lelijker dan hier, maar de muzikale, theatrale en vreselijk zielige personages van Carrousel hebben één belangrijk pluspunt: ze laten je niet onverschillig.