Harmonische beelden in vele grijstinten

Tentoonstelling: Eva Besnyö, Vintage Prints. T/m 30 jan. Amsterdams Historisch Museum, Kalverstraat 92, Amsterdam. Ma t/m vr 10-17u, za en zo 11-17u. Boek 'Een beeld van Eva Besnyö' door Willem Diepraam, ƒ 19,50.

“In 1930 vertrok zij met haar Rolleiflex en het boek Die Welt ist schön onder de arm naar Berlijn.” Een veelzeggende biografische zin over Eva Besnyö (Boedapest, 1910), een zin die past bij de ongeveer zeventig zwart-wit vintage prints - indertijd afgedrukte foto's - die op dit moment in het Amsterdams Historisch Museum te zien zijn. Vooral haar Berlijnse tijd, maar ook de prille beginjaren in Hongarije en latere opnamen gemaakt in Nederland - waar zij sinds 1932 woont - komen in de goed verzorgde en bescheiden tentoonstelling aan bod. De foto's werden geselecteerd door fotograaf Willem Diepraam.

De wereld zoals Besnyö die toont is, ook begin jaren dertig in Berlijn, ontegenzeggelijk mooi. Esthetisch mooi; mooi in de zin van afgewogen composities, van soms geïdealiseerde schoonheid in vele grijstonen aangetroffen op straat. Lange schaduwen over kinderhoofdjes, een gespierde bouwvakker met ontbloot bovenlijf. Besnyö fotografeerde bij voorkeur met een laagstaande zon, die haar oeuvre een wat melancholieke en verlangende toon geeft.

De typische eigenschappen van haar twee-ogige reflexcamera zijn misschien debet aan haar stijl. De wereld bekeken door deze vrij onpraktisch te hanteren camera - veel van Besnyö's opnamen hebben een scheve horizon - is zowel vierkant als spiegelbeeldig. Het toestel nodigt hierdoor uit tot een aandachtige, formele, misschien zelfs afstandelijke manier van kijken. Zoals schilders een spiegel gebruiken om de compositie op het doek te beoordelen, zo leek Besnyö de wereld om haar heen vrijwel voortdurend op te vatten als louter compositie. In deze compositie was ze uit op een harmonisch beeld waarin diagonalen vaak de dienst uit maken.

De sterkste foto's die Besnyö maakte zijn de vooroorlogse, vaak genomen vanaf een hoog standpunt, waarschijnlijk vanuit een raam. Een cafe op de hoek, een reclamezuil, een wachtende taxi met een groepje mensen. Een meisje steekt vanuit het café dwars de stoep over naar de taxi, zo'n typisch Berlijnse brede stoep met van die kleine steentjes waar een brede baan met grote stenen doorheen loopt. Het is dan 1931. Besnyö is 21 en werkt soms als fotomodel. Ze is een jaar in de Duitse hoofdstad en ondanks haar artistieke vrienden en minnaars - haar biografie, opgetekend door Willem Diepraam, vermeldt er vele - zien we in haar werk uit die tijd de verbeelding van eenzaamheid. Aan haar foto's valt af te lezen dat het leven zich voor haar op afstand voltrok. Vrijwel nooit kijken mensen de lens in. Hun gezichten zijn of helemaal niet te zien of ze houden er een hand voor. De momenten waarop Besnyö esthethiek en drama laat samenvallen - zoals bij het meisje en de taxi -, leveren de mooiste foto's op. Helaas zijn die op deze tentoonstelling te weinig aanwezig.