Weg van de Betuwelijn; Eten en slapen aan een omstreden spoor

Een glaasje nippen op een terras aan de Linge, onder de schaduw van de robuuste Zoelense kerktoren? Een 'vette bek scoren' na een schaatstocht op de Giessen? Of - als besluit van een wandeling in de mooie Oost-Betuwe - een visschotel plus chablis nuttigen in het gehucht Reeth? Als de goederenwagons straks over de Betuwelijn daveren zal het zo'n genoegen niet meer zijn. Eigenaren van cafés en eethuizen maken zich op voor vertrek.

De Bilderhof, Neerpolderseweg 108, Giessenburg. Inl 01846-12183. 't Centrum, Sterreplein 6, Schelluinen. Inl 01830-21018.

Scalune, Zandkadevesting 16, Schelluinen. Inl 01830-23073. De Zoelensche Brug, Achterstraat 2, Zoelen. Inl 03448-1292.

Wegrestaurant Goudreinet Kesteren, A-15 parkeerplaats 'Varakker'. Inl 08887-1811.

Wegrestaurant Goudreinet Leuven-Vuren, A-15 afslag Leerdam. Inl 01830-30323.

Restaurant de Reethsebrug, Rijksweg Zuid 90, Reeth. Inl 08819-71326. Café-Pannekoekrestaurant 't Halt. Inl 08880-51217.

Eigenaar P. van der Ham van De Bilderhof in Giessenburg staat in het meest noordelijke zaaltje van zijn brasserie annex bowling en wijst door de vensters. Eerst naar het westen waar het pittoreske riviertje de Giessen het bestaansrecht vormt voor zijn vestiging met tientallen zomerhuisjes. Dan naar het oosten waar, op het dak van het L-vormige houten gebouw, een verschrompelde oranje ballon herinnert aan een ludiek protest van de bevolking tegen de Betuwelijn. “Dáár komt de spoorbrug en dáár pikt de trein een punt van het bedrijf mee.”

Zestien jaar zit hij op deze plek, maar Van der Ham heeft zich al verzoend met zijn vertrek. “Ik heb me uitvoerig laten informeren door een onteigeningsdeskundige”, maar over aanbevolen strategiën laat hij niets los om zijn onderhandelingspositie tegenover de NS niet te verzwakken. “Wat me stoort, is dat ik al drie jaar in onzekerheid leef. Om de vijf jaar geef ik De Bilderhof een nieuwe impuls, nu zit je maar af te wachten”, zegt hij, om zich dan weer te richten op de voorbereidingen voor het diner. Vanavond ontvangt hij een besloten groep van veertig gasten. Dit is het seizoen van de bruiloften en partijen. Buiten tegen de zijkant van de gevel klappert een spandoek in de wind: 'Richard en Adne zijn nu een paar, vanaf maandag staat de koffie klaar'.

De route langs het tracé naar het oosten wordt hier en daar nog gemarkeerd door andere amechtige ballonnen. Een maand geleden gaven ze in een ononderbroken reeks aan waar de treinen straks door het landschap zullen dreunen. Na de kruising met de Giessen wordt de goederenspoorlijn volgens de plannen gebundeld met de bestaande spoorlijn en de A-15. Bij het dorp Schelluinen past het tracé ternauwernood tussen de woonkern en de autosnelweg, en zeker dertig woningen zullen moeten verdwijnen. Maar Café-eethuis 't Centrum mag blijven, net als buurman 'Snackpub' Scalune. Dat betekent dat beide bedrijven niet de voordelen plukken van een onteigeningsprocedure, maar straks wel aan een weg zitten die doodloopt op het talud. Het van hout opgetrokken Scalune ligt dan zelfs tegen het talud aan. “Dat spulletje is niet geheid”, zegt Connie van 't Centrum bezorgd voor haar buren. “Ik vraag me af hoelang dat blijft staan als er iedere vier minuten een goederentrein langs davert.”

Voorlopig is er nog niets aan de hand. 't Centrum is makkelijk te bereiken vanaf de A-15 en het is een gewilde locatie. De lunchgasten hanteren in meerderheid de wellevende toon van het zakengesprek. Maar aan de middentafel wisselen vijf young executives gewaagde moppen uit.

“We zullen proberen er een paar centjes aan te verdienen”, zegt eigenaar Arie dapper over de dreigende veranderingen. Het echtpaar blijkt er geen notie van te hebben of ze ergens een schadeclaim kunnen indienen. Maar moeten ze dan vertrekken? Hun nauwgezette opsomming van alle gerechten op houten menuborden lijkt vervaardigd voor de eeuwigheid. Het van muren en plafond verwijderen van banjo en schuiftrompet, een kinderzitje, twee vooroorlogse radio's, de stok van een tamboer-maitre, drie stormlantaarns, bongo's, klarinet en talloze andere objecten zou karaktermoord op dit eethuis betekenen. De tekst op het houten harpje naast een accordeon tegen de muur waarschuwt al jaren: 'Van het concert des levens krijgt niemand een programma'.

Twee klaverbladen verder worden concreter teksten gehanteerd. 'Meteren wordt bedonderd, protesteer!' luidt de oproep bij de ingang van dit dorpje dat valt onder de gemeente Geldermalsen. En achter een raam: 'De Betuwelijn maakt meer kapot dan ons lief is.' Naast reclameborden op het sportpark van bakker, slager en Rabobank prijst Jan van den Hazel zijn Autofood aan. Culinair zal Meteren niet lijden onder de Betuwelijn. Het groenhouten optrekje voor ijs en patat aan de randweg krijgt straks een andere plek en restaurant Den Tol aan de andere kant van de A-15 zal geen extra hinder ondervinden.

Ruim tien kilometer oostelijker maakt het personeel van Herberg de Zoelensche Brug - aan de Linge naast de eeuwenoude kerk in het dorp Zoelen ten noorden van Tiel - zich geen zorgen over de lijn die op een afstand van zo'n 500 meter het landschap zal domineren. De baas gaat in januari de keuken verbouwen, dus dat zit wel goed. De vriendelijke ober wordt meer in beslag genomen door de anti-alcohol commercial die kort geleden is opgenomen in de herberg.

Twee vestigingen van wegrestaurant-keten de Goudreinet - bij Kesteren en bij Leuven-Vuren - zullen straks moeten verdwijnen. Eigenaar H.C. Vonk, die acht wegrestaurants beheert, zegt nog niet te hebben nagedacht over de situatie. “Dat moet hij nog even laten uitzoeken.” Goudreinet Leuven-Vuren zit in een oud pand waar vlak langs de A-15 werd aangelegd. Het restaurant bij Kesteren is speciaal langs de snelweg gebouwd. Aan de overzijde ligt spiegelbeeldig een vestiging van dezelfde keten, maar die zal geen hinder ondervinden van de Betuwelijn. Op de menukaarten wordt de beroepschauffeur apart aangesproken, maar uiteindelijk mikt Goudreinet-Kesteren op het totale publiek dat de snelweg bevolkt. Gevulde koeken op de bar naast een imponerend assortiment gedistilleerd, een overvloed aan plastic planten en Zeetong Noël alsmede Château Briand met 'een kerstgarnituur van bospaddestoelen en een saus naar keuze'.

Zevenaar is ons keerpunt, hier liggen enkele cafés op een beperkte afstand van het tracé. Maar volgens R. Ewals, VROM-ambtenaar van de gemeente, zullen die weinig hinder ondervinden als de Betuwelijn hier volgens plan ondergronds gaat. “Onder het maaiveld met een deksel erop”, vereenvoudigt Ewals die situatie.

Volgens de plannen van Verkeer en Waterstaat komt er tussen Valburg en Elst een 'logistiek knooppunt' waar containers en wagons naar verschillende bestemmingen kunnen worden gegroepeerd. Dus verlaten we op de terugweg naar Rotterdam bij Elst de A-15 en stuiten onmiddellijk op restaurant 'De Reethsebrug'. Meubilair gebroken wit, wanden zacht groen, plafond crème. Een sax murmelt discreet maar onafwendbaar. De sherry is steenkoud en de Hollandse boter keihard, wat een opmerkelijk verschil betekent met de kruidenboter die zich gewillig laat smeren. Een mooie visschotel en de fraaie wijn maken veel goed. 'De Reethsebrug' zal moeten verdwijnen, weet het enige personeelslid dat we te zien krijgen op dit stille uur. Er zijn indianenverhalen in omloop dat heel Reeth de Betuwelijn niet zal overleven, maar het verscheiden van dit restaurant is wel zeker.

Zijn baas heeft al vastgesteld dat hij uit het vak stapt zodra er een akkoord is bereikt met de spoorwegen. Hijzelf werkt hier nu twaalfeneenhalf jaar, als het enige personeelslid in vaste dienst. De berichtgeving over de Betuwelijn volgt hij van dag tot dag; telkens de krant opslaan en even naar teletekst kijken. Hij moet nog zien dat er anderhalf miljard gulden boven tafel komt uit private investeringen. Het aanleggen van die Betuwelijn kan weleens gaan duren tot 1997, 1998. Nee, hij heeft zijn naam liever niet in de krant. Soms onderbreekt de telefoon zijn verhandeling, dan moet hij steevast tot zijn spijt meedelen dat er voor beide kerstdagen alleen nog reservering mogelijk is voor 's middags vijf uur. Zorgen zegt hij zich niet te maken, maar het is wel zonde van het pand. Honderdtien jaar geleden is het gebouwd als boerderij, later werd het een café.

Eigenaar L. van Zuydam van Pannekoekrestaurant 't Halt in Zetten zegt dat hij kan blijven op deze plek aan de huidige spoorlijn vlak bij het stationnetje van Zetten. Maar ja, hoe zit het straks met de geluidsoverlast? In 't Halt, dat ook als café een lokale functie heeft, wordt 'vaak zat' gesproken over de lijn. “Ik heb veel klanten die straks weg moeten uit huisjes waar ze nog met vader en moeder hebben gewoond. Soms kunnen ze blijven, maar dan zitten ze straks onder aan een dijk en kijken tegen al dat beton aan. Die huisjes zijn ook niks meer waard.”

In Geldermalsen krijgen we de tip vooral even te gaan kijken bij wegrestaurant 'De Rotonde' aan de A-2, nabij het klaverblad Deil. Bij een aangrenzende plas is een recreatiepark opgetrokken dat straks veel geluidsoverlast zal ondervinden van de Betuwelijn als die over de A-2 heen wordt gebouwd. Vanaf een weggetje tussen de afrastering rond de zestig meter brede plas en de A-2 is het complex aan de overzijde goed te overzien. In het water vlonders en een duikplank, een omvangrijke glijbaan over het strand en daarachter badhokjes, speeltuin, paviljoen en vele stacaravans. De afstand tussen afrastering en het asfalt van de A-2 waar het snelverkeer onafgebroken woedt, is ten hoogste 25 meter. Wat kan de Betuwelijn die circa een kilometer zuidelijker is geprojecteerd toevoegen aan deze misère?