Schok zonder therapie werd Gajdar fataal; Hervorming Rusland had nooit plaats

De Russen hebben zondag 'met hun ingewanden' gestemd - tegen de hervormingen en vóór de beloftes van de extremist Vladimir Zjirinovski. Wat is er met de hervormingen misgelopen? Er zijn economische, maar ook politieke en sociale oorzaken voor het fiasco van het duo Jeltsin-Gajdar.

Jegor Gajdar, vice-premier van Rusland, architect van de economische hervormingen, leider van de Jeltsin-gezinde partij Ruslands Keuze en de grote verliezer van de Russische parlementsverkiezingen van zondag, trok gisteren even het boetekleed aan: Ruslands Keuze, zei hij, heeft de nationalistische extremist Vladimir Zjirinovski schromelijk onderschat: “Eerlijk gezegd, het feit dat hij ons wat komisch voorkwam, een soort parodie op Adolf Hitler, heeft ons verward. We hebben de dreiging onderschat. We hebben de effectiviteit onderschat van agressieve populistische propaganda, het potentiële gevaar voor een samenleving die liever luistert naar zoete leugens dan naar vervelende en onplezierige waarheden.”

De verkiezingen van zondag zijn de verkiezingen van de desillusie geworden: de Russische bevolking heeft 'met haar ingewanden' gestemd. Anders dan bij het referendum over Jeltsins beleid in de lente van dit jaar heeft ze ditmaal - boos over jarenlange beloften van Jeltsin en Gajdar die niet zijn uitgekomen, verpauperd als gevolg van hervormingen die niet of halfslachtig zijn doorgevoerd, geplaagd door extreme bestaansonzekerheid en vernederd door de roemloze teloorgang van de status van wereldmacht - geluisterd naar beloften van de populist Zjirinovski. Vierëntwintig procent van de stemmen kreeg Zjirinovski, en zelfs al kan de schade bij de 'vertaling' van de uitslag in de samenstelling van het parlement nog wat worden beperkt, de trend is duidelijk: de Russen hebben een electoraal faillissement uitgesproken over het beleid van het duo Jeltsin-Gajdar.

Er is voor die twee iets vreselijk misgelopen. Anders dan in Polen met zijn shock-therapie en in Hongarije met zijn geleidelijke overgang naar de markteconomie lijken in Rusland na twee jaar van hervormen de resultaten volledig weggesijpeld, als door de kieren van een grofgetimmerde houten vloer.

In oktober 1991 presenteerde Boris Jeltsin het Volkscongres zijn stabilisatieprogramma voor de Russische economie, een programma dat op sommige punten overeenstemming vertoonde met dat van de Poolse hervormer Balcerowicz. In januari 1992 kondigde Gajdar een reeks radicale maatregelen aan - maatregelen die een enorme schok veroorzaakten en in feite neerkwamen op een radicale overgang van de geleide economie naar het kapitalisme, zonder dat overigens zelfs maar een begin werd gemaakt met de privatisering van de staatsbedrijven of de ontmanteling van de monopolies van die staatsbedrijven. De meeste prijzen werden van de ene op de andere dag geliberaliseerd, als gevolg waarvan ze met een gigantische sprong stegen; privé-initiatief in de economie werd toegestaan; de valuta-handel werd gelegaliseerd; en er werden nieuwe belastingen ingevoerd, zoals inkomstenbelasting, btw en vennootschapsbelasting, met tarieven die er niet om logen. Anders dan in Polen werd het loonbeleid ongemoeid gelaten en werd er geen vaste wisselkoers voor de eigen munt gekozen.

De sprong in het diepe werd een vrije val. De produktie daalde in 1992 met rond twintig procent en in de eerste negen maanden van dit jaar met nog eens elf procent. De prijzen rezen de pan uit: alleen al in januari vorig jaar stegen de consumptieprijzen met 245 procent; over heel 1992 werd een inflatie van 2.500 procent geregistreerd en dit jaar is die vijf procent per maand. Officieel zijn er 700.000 werklozen, in werkelijkheid wordt het aantal op twintig miljoen geschat - zoals onderminister van arbeid Chvelinski het uitdrukte: “Die dingen gebeuren met onze statistieken.” De lonen zijn ver achtergebleven bij de prijsstijgingen en de verpaupering is enorm, net als de prijsverschillen in de verschillende gebieden als gevolg van prijssubsidiëring die in de ene plaats door de plaatselijke communistische leiding is gehandhaafd en in de andere plaats door de plaatselijke democratische leiding is afgeschaft: rundvlees kost in Oeljanovsk 566 roebel per kilo, in St. Petersburg 1.886, in Komsomolsk aan de Amoer 3.500. Aardappelen die in Tsjeboksary 63 roebel per kilo kosten, kosten in Jakoetsk 863 roebel per kilo en een brood kost in Moskou 223 en in Volgograd maar 43 roebel.

Wat liep er mis? Een van de belangrijkste oorzaken van de inflatie - en dus op termijn van de desillusie bij de bevolking - was het ontbreken van een strak monetair beleid. De Russische centrale bank voert - anders dan in een land als Polen - een onafhankelijk beleid en is geen verantwoording schuldig aan de regering en het parlement. De bank saboteerde het hervormingsbeleid door verlieslijdende staatsbedrijven onbeperkt kredieten te blijven verschaffen (alleen al in 1992 6,3 biljoen roebel, 40 procent van het bruto nationaal produkt). Dat leidde tot een gigantisch begrotingstekort, dat in het lopende kwartaal inmiddels is opgelopen tot 5,5 biljoen roebel, tien procent van het BNP.

Het tekort werd nog vergroot door het ontbreken van een sluitend systeem van belastinginning, de produktiedaling en betalingsproblemen bij de staatsbedrijven en werd opgevangen door een onbelemmerd draaiende geldpers. Van enig coherent monetair beleid was al in 1992 geen sprake meer. Dat probleem werd nog vergroot toen eind vorig jaar de 'bruin-rode' oppositie in het parlement steeds meer succes boekte in haar pogingen de hervormingen te saboteren en met name een stokje te steken voor de toch al trage privatiseringsprogramma's.

Het hervormingsprogamma van Jegor Gajdar is vooral mislukt omdat het niet is toegepast: het vernietigde het oude systeem van de geleide economie zonder er een nieuw systeem voor in de plaats te zetten. De vroegere centrale coördinatie is afgeschaft, zonder dat er door een drastische privatisering een systeem van door de vrije markt bepaalde coördinatie voor in de plaats is gekomen. Er is geen sprake van monetaire stabiliteit (Gajdars prioriteit in januari 1992), staatsbedrijven mogen blijven bestaan en mogen verliezen blijven lijden die door de centrale bank worden gecompenseerd, de inflatie en het begrotingstekort blijven onveranderd hoog en van een herstructurering is geen sprake.

De sociale gevolgen zijn desastreus. De gewone Rus heeft de afgelopen twee jaar een vertrouwde wereld zien instorten. Zijn baan is onzeker en zijn loon is niets meer waard: 30 tot 35 procent van de bevolking is volgens de officiële criteria arm, nog eens 40 tot 50 leeft onder het officiële bestaansminimum. Door het ontbreken van regels en toezicht hebben criminelen vrij spel en de economie raakt in snel tempo in handen van de onderwereld: Rusland telt naast die enorme massa van gedesillusioneerde en van alle hoop beroofde paupers óók drie miljoen supperrijken met een inkomen van meer dan driehonderd keer de laagste inkomens.

Gajdars hervormingen zijn, anders dan die in Polen en Hongarije, mede mislukt omdat in Rusland niemand voorbereid was op de schok van de overgang. De Hongaren hebben sinds 1968 aan hun economie gesleuteld en al in het laatste decennium van het socialisme een overgang naar een markteconomie geïntroduceerd. De Hongaren en de Polen begonnen eensgezind aan hun grote sprong in het diepe: over de uitgangspunten en doelstellingen en zelfs over de gevolgde methode bestond consensus. De bereidheid offers te brengen was onder de Hongaren en Polen navenant groot en weliswaar is die bereidheid sterk uitgehold en op het ogenblik zelfs zo goed als verdwenen, veel systeemveranderingen zijn de afgelopen drie jaar toch met een minimum aan werkelijke politieke oppositie tot stand gebracht.

In Rusland was niemand voorbereid en dat heeft een belangrijke rol gespeeld zowel bij het wegsijpelen van de positieve resultaten van Gajdars inspanningen als bij de verkiezingen van zondag. Anders dan de parlementen in Warschau, Boedapest of Praag reageerde het begin oktober uit het Moskouse Witte Huis geschoten Volkscongres in meerderheid negatief op de hervormingen. Bij de bevolking, opgezadeld met een in zeventig jaar communisme gevormde mentaliteit, stuitten de hervormingen op nog meer onbegrip. Dat onbegrip is zondag vertaald in steun aan Zjirinovski.