Haviken met ingebouwde chip

Na vele zware jaren, waarin vooral bestrijdingsmiddelen hun tol eisten, gaat het de roofvogels in Nederland tegenwoordig goed. Maar dat betekent niet dat ze geen strobreed in de weg wordt gelegd. Jaarlijks worden nog enkele honderden van deze beschermde dieren geschoten of met opzet vergiftigd.

Niet bekend

De wat doorgeslagen roofvogelliefhebbers kunnen door een lacune in de wet nauwelijks vervolgd worden. Het doden van roofvogels is in Nederland verboden, evenals het vervoeren en verkopen ervan. Maar daar staat tegenover dat men volgens de wet haviken en slechtvalken wel onder zich mag houden, net als vinken en putters.

Dat maakt het optreden tegen illegaal roofvogelbezit lastig. Ook al treffen opsporingsambtenaren een achtertuin vol haviken aan, het is onmogelijk de herkomst van de dieren aan te tonen. Wanneer de bezitter beweert dat het om jongen van dieren in gevangenschap gaat, of, zoals in één geval, om havikjongen die hij in een doos in zijn tuin had aangetroffen, is daar weinig tegenin te brengen.

Het ziet ernaar uit dat deze onbevredigende situatie verandert. Nederland beleefde dit jaar een kleine primeur op het gebied van roofvogelbescherming. Op initiatief van Vogelbescherming Nederland zijn jonge haviken van minuscule zendertjes voorzien. Met medewerking van de Algemene Inspectiedienst (AID) en het Natuurhistorisch Museum De Peel werden begin dit jaar alle havikshorsten opgespoord in de Peel, een gebied waar voorheen nog al eens jonge dieren verdwenen. Vervolgens werd in mei bij enkele tientallen inmiddels uitgekomen jongen via een injectienaald onderhuids een chip met zendvermogen aangebracht, een zogenaamde micro-transponder. Gevoed door een miniem batterijtje gaat het zendertje een vogelleven lang mee. Door toepassing van een afleesapparaat, van buitenaf, kunnen de vogels individueel herkend worden. Wanneer ze in gevangenschap worden aangetroffen is daarmee hun herkomst duidelijk.

Mooie tegenvaller

De vogels ondervinden van de chip - ter grootte van een luciferkop - geen hinder. En hoewel haviken wel door andere dieren worden genuttigd (oehoes, maar ook aaseters) levert deze kunstmatige, van een glaskapsel voorziene toevoeging aan de voedselketen geen enkel gevaar op.

Hans Peeters, medewerker van de Vogelbescherming en leider van het chip-project, spreekt van een geslaagd experiment. Toch lijkt een ding te ontbreken: dit jaar werd geen van de met chips uitgeruste vogels geroofd. Ze vlogen zonder probleem uit. Een tegenvaller voor de Vogelbescherming? Peeters: 'Als ik heel eerlijk ben - het zou wel spannend zijn geweest als er dieren waren verdwenen. We weten namelijk bij wie we dan moeten zoeken. Maar als de dieren gewoon uitvliegen is dat toch wel het mooiste.'

De nieuwe aanpak levert, zo heeft het Openbaar Ministerie verklaard, voldoende juridisch bewijs voor 'diefstal uit de natuur'. Maar chips of niet - het verweer dat de dieren in de achtertuin te vondeling zijn gelegd blijft toch overeind staan? Peeters hierover: 'Voordat we met de proef begonnen hebben we afspraken met justitie gemaakt. Bij een vermoeden van diefstal waarbij de verdachte zegt de dieren gevonden te hebben, kunnen we het artikel 'heling' toepassen.' En daarvoor staan, stelt hij tevreden vast, behoorlijke boetes.

De opgedane ervaringen zijn volgens Peeters goed: het lijkt een veilige en goedkope beschermingstactiek. Ook in andere gebieden waar roofvogelnesten worden uitgehaald wil de Vogelbescherming de jonge dieren van chips voorzien. Voor eieren die het risico lopen te verhuizen naar een broedmachine is inmiddels een andere oplossing gevonden: die kunnen onzichtbaar worden gemerkt. De merktekens zijn alleen onder een speciale lichtbundel zichtbaar.

Internationale standaard

Deze toepassing van micro-zenders bij vogels in het wild is nieuw, maar de techniek is op zich al eerder toegepast. Al enige jaren worden bij dieren in gevangenschap chips ingebouwd. Eigenaars van kostbare 'collectors-items' onder bedreigde papegaaisoorten gingen er al toe over, en ook Nederlandse dierentuinen passen de techniek toe. Volgens dr. Bert de Boer, voormalig directeur van de Stichting Nationaal Onderzoek Dierentuinen, gaat het ook daarbij vooral om de individuele herkenning van diefstalgevoelige dieren. Maar er zijn ook andere redenen waarom die herkenbaarheid heel nuttig kan zijn. Wanneer bedreigde diersoorten worden uitgewisseld voor fokprojecten, is het mogelijk hun achtergrond en andere standaardgegevens te achterhalen wanneer ze onverhoopt in duistere circuits terechtkomen. Daarnaast kan worden voorkomen dat bij in groepen levende dieren persoonsverwisseling optreedt binnen de dierentuin zelf. En een niet te versmaden voordeel van de techniek is tenslotte dat van min of meer onhandelbare dieren de identiteit gecontroleerd kan worden op enige afstand - zonder ze stress te bezorgen door vangen of verdoven.

Maar die afleesbaarheid van de micro-zenders op afstand vormt nu nog een van de beletsels voor ruime toepassing binnen de dierentuinen. De Boer: 'Bij een tijger of banteng is het wat lastig om het afleesapparaat op de plek te houden waar de chip is ingeplant. We zitten nu nog op zo'n 25 centimeter. De technologie voor een grotere afstand komt er wel. Maar het wachten is op standaardisering. Voor fokprojecten reizen dieren tegenwoordig de hele wereld over, van Nederland tot de VS en Japan. In het ene land zijn weer andere zend-frequenties taboe dan in het andere; voor de afleesbaarheid op afstand zijn wat sterkere zendertjes nodig, en die zijn sommige landen weer niet toegestaan.'

De Vogelbescherming ziet op dit vlak minder problemen. De 'gechipte' haviken mogen zich wat haar betreft vrijelijk op vreemd grondgebied begeven. Maar als het inbouwen van zendertjes een grote vlucht neemt, zullen er ook op dit vlak afspraken over standaardisering gemaakt moeten worden. Er wordt namelijk al voorzichtig gedacht aan internationale samenwerking om met hulp van de techniek de illegale vogelhandel te lijf te gaan. En dan is het handig, aldus Hans Peeters, wanneer iedereen hetzelfde zender- ontvangst systeem gebruikt, op dezelfde golflengte.