Shocktherapie van de kwakzalver

Het grote succes van Zjirinovski's 'liberale democraten' is na de coup tegen Gorbatsjov de eerste grote verrassing voor de beleidsmakers van het Westen. Als ze hun beleid verder maken zoals ze het de afgelopen vijf jaar gewend zijn geweest, zal het de laatste niet zijn.

Is hij gevaarlijk, als 'een nieuwe Hitler'; is hij de man die een eind zal maken aan de Russische versie van de Weimar Republiek om er een revanchistische roofstaat van te maken? Hij weet wat de kracht van het revanchisme is, en hij kent blijkbaar ook de manier om de bronnen aan te boren. Zoals ieder land dat een grote nederlaag heeft geleden heeft Rusland revanchisme in overvloed. Het is het enige waaraan geen gebrek heerst. Het leger, verslagen zonder te hebben gevochten; de miljoenen bureaucraten, afgedankt zonder dat ze hebben begrepen waarom ze het verkeerd hebben gedaan; een volk dat uit zijn totale verzorgingsstaat is gezet en nu moet leren hoe men op de vrije markt voor zichzelf zorgt, een imperium dat uit elkaar valt, en vooral de armoede waaruit de politiek geen overtuigend perspectief tot ontsnapping biedt: dat zijn allemaal duurzame factoren in Rusland. Het is een wonder dat het tot de verkiezingen heeft geduurd voor de omvang van het revanchisme duidelijk is geworden. Misschien is het de verdienste van Zjirinovski dat hij het nog bijtijds zichtbaar heeft gemaakt. Dan is hij degene die het Westen de 'shocktherapie' toedient waarom het heeft gevraagd.

Maar een Hitler? Hij spreekt de taal van de terrorist, hij dreigt al met territoriale uitbreidingen, schermt met de Russische kernwapens, koestert niet veel maar toch wel een paar bezwaren tegen 'de joden'. Hij heeft, kortom de hoofdkenmerken van het politiek gespuis. Het gevaarlijkste daarbij is dat hij het revanchisme zelfvertrouwen heeft gegeven; het politiek bedrijfskapitaal dat bij verstandige behandeling zich vanzelf vermeerdert. Dat bij elkaar is ernstig genoeg maar nog niet voldoende om hem tot 'een Hitler' te maken.

De publiciteit is scheutig met deze benaming. Saddam was een Arabische Hitler, Karadzic een kleine Hitler, enz. Maar de echte Hitler had iets wat aan deze dusgenaamde opvolgers ontbreekt. Hij slaagde erin - wat weleens wordt vergeten - ook zijn vreedzame beloften te vervullen, de werkloosheid te bestrijden, het bestaansniveau op te heffen, Kraft durch Freude te veroorzaken, een samenleving uit het moeras te halen - ten koste van de joden en de communisten maar daar had die samenleving vrede mee omdat het verder zo goed ging.

Dit zal geen demagoog in Rusland lukken. De chaos die het communisme daar heeft veroorzaakt, de achterstand op alle gebieden en de omvang van het territoor zijn er te groot voor. Hitler kon in de eerste helft van de eeuw van Duitsland binnen zes jaar nog een wereldmacht maken. Aan het einde van de eeuw zijn de techniek, de produktiewijzen en de organisatievormen zodanig veranderd dat de Russen, zelfs onder leiding van iemand met het dubbele talent hun macht niet zullen restaureren. Het gevaar van iemand als Zjirinovski is niet dat hij een wereldmacht in oude glorie zal herstellen, maar dat hij een kwakzalver met kernwapens zou kunnen worden en dan gesteund door het zelfvertrouwen van een goed uitgebuit revanchisme.

Na de verkiezingen is gebleken dat Rusland minder berekenbaar is dan het Westen had verondersteld, en door de verkiezingen is Zjirinovski tot machtsfactor geworden waardoor het nog minder berekenbaar is. De onzekerheid grijpt om zich heen. Nog sterker zullen de Polen en de Tsjechen aandringen op toelating tot de NAVO en de Baltische volken op bescherming. Ze hebben er een historisch recht op, maar worden ze in het westelijk verdedigingssysteem opgenomen dan bedient men daarmee het Russisch revanchisme - 'omsingelingstactiek' - en verzwakt zodoende de betrekkelijk constructieve krachten in Moskou. De kernmacht Oekraïne die toch al moeilijk afscheid van deze wapens kon nemen, zal voorlopig aan deze deterrent blijven vasthouden, wat op langere termijn de mogelijkheid van een burgeroorlog met atoomraketten niet uitsluit. Dit alles speelt zich af voor de deur van de Duitsers. Als de Amerikaanse belangstelling voor Europa verder vermindert, zoals nu het geval is, zullen de Duitsers zich dan niet gedwongen voelen, weer een zelfstandige buitenlandse politiek te ontwerpen die ook antwoord zal moeten geven op de aanwezigheid van de twee kernmachten, niet meer een paar duizend kilometer verder? Of keren de Amerikanen terug tot Europa, wordt de NAVO althans in de steigers gezet om op het zwartste scenario, dat van het gewapend Russische revanchisme, voorbereid te zijn?

De uitslag van de Russische verkiezingen heeft het internationale veiligheidssysteem van na de Koude Oorlog, nog in een vroeg stadium van zijn constructie is, op losse schroeven gezet. Daarmee is aangetoond dat de grondslagen van het systeem niet deugen. Na 1989 heeft het Westen in zijn geheel de verslagen vijand half aan zijn lot overgelaten, recepten uitgedeeld zonder voldoende geneesmiddelen ter beschikking te stellen. Dat zou een gigantische onderneming zijn geweest, groter dan de reconstructie van West-Europa na de Tweede Wereldoorlog. Nakaarten daarover heeft geen zin; het staat nu wel vast dat het Westen er niet toe bereid is geweest, niet de verbeeldingskracht heeft gehad die aan de bereidheid vooraf gaat.

Zjirinovski is de volgende waarschuwing, ernstiger dan alle vorige. Met de westelijke verbeeldingskracht is het nog altijd niet goed gesteld en daarom is hij voorlopig de verpersoonlijking van een paradox: hoe gevaarlijker hij wordt, des te beter dat is voor de veiligheid. De kwakzalver heeft zijn 'shocktherapie' nog niet afgemaakt.