Zwarten kraken huis van hun dromen

KAAPSTAD, 14 DEC. Een stenen doosje in het zand - meer is het niet. Voor Zoliswa Millicent is het 'de hemel', haar eerste echte woning in dertig jaar. Met 260 zwarte families kraakte Zoliswa twee maanden geleden de pastelkleurige huisjes met uitzicht op de Tafelberg bij Kaapstad, die bestemd waren voor een lichtere versie Zuidafrikaan, de kleurlingen. De huisjes zijn nu de inzet van een raciaal conflict dat, vijf maanden voor de verkiezingen, grote gevolgen kan hebben.

De zwarte families kwamen van overal, te voet, in auto's en taxi's vol huisraad. Sommigen hadden sleutels van de nog leegstaande woningen. Hoe ze daaraan kwamen is nog steeds een raadsel. Anderen braken de sloten open. Ze schilderden hun naam op deuren en ramen en begonnen een kroeg in een van de woningen: een grote fles bier voor 2,50 rand, staat er op de buitenmuur. Sindsdien is 'Tafelsig' niet meer de buurt waar de kleurling zich een betere toekomst droomde.

De muren zijn geverfd tot de verf op was. Zoliswa had genoeg tapijt voor de halve voorkamer. Op het wandmeubel staan roze hondjes van porselein. Als we in de rode kussens op de twee banken Zuidafrikaans Oisterwijk tegenover elkaar zitten, raken onze knieën elkaar. Voorheen stond dit alles in een hutje van karton, ijzer en hout in Philippi, een krottenkamp even verderop. Zo wonen zeven miljoen zwarten in Zuid-Afrika. Onderzoekers en politici noemen het 'informele behuizing'.

“Voor zwarten is een huis hun grootste droom”, zegt Zoliswa. “In de kerken, de treinen en bussen praten we vooral over een huis. Het maakt niet uit wat voor huis, er hoeft geen elektriciteit te zijn - gewoon: een huis. Toen ik hoorde dat hier huizen leeg stonden was ik meteen geïnteresseerd. Ik wist niet dat ze al aan de kleurlingen waren toegewezen. De apartheid is opgeheven, de Groepsgebiedenwet ook, waarom zouden ze dan nog speciale huizen voor kleurlingen bouwen? Dat begrijpen wij niet.”

Ze heeft nu een woonkamer, twee slaapkamertjes, een toilet en stromend water. Het mooiste van haar huis vindt ze de veiligheid. In het squatter-kamp Philippi lopen haar dochtertjes van zeven en vier gevaar. “Daar kunnen ze elk moment aangerand of seksueel misbruikt worden. Vreemdelingen nemen hen mee in de trein. En je weet nooit of je huis niet afgebrand is wanneer je 's avonds terugkomt.”

Pag.4: De trend van het raciaal kraken

Tafelsig bracht anderen op een idee. Raciaal kraken werd een trend. Ook in de kleurlingenwijken Hanover Park en Delft werden nieuwe huizen bezet. In Durban trokken zwarte squatters in nieuwbouwhuizen voor Indiërs. Alle politieke partijen veroordeelden de acties. Vooral voor het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) is het een nachtmerrie. De partij van Nelson Mandela probeert het wantrouwen tegen zwarte overheersing weg te nemen onder kleurlingen en Indiërs, kleinere bevolkingsgroepen die bang zijn buiten de boot te vallen. In de Westkaap is de stem van de vanouds conservatieve kleurlingengemeenschap doorslaggevend, want zij is in de meerderheid. Alles wat de oude apartheidspropaganda van swart gevaar doet herleven, kan voor het ANC electoraal dodelijk zijn.

De hemel is van korte duur voor Zoliswa Millicent. Na twee maanden van onderhandelingen heeft de gemeente Kaapstad de illegale bewoners een stuk grond toegewezen. Er worden toiletten en kranen op gezet, en ze krijgen elk 800 rand (450 gulden) voor bouwmateriaal om hun nieuwe informele behuizing te bouwen. Deze week nog wil de gemeente de zwarte families uit de huizen zetten. De nieuwe bewoners, die tien tot vijftien jaar op de wachtlijst hebben gestaan en vaak al een waarborgsom hebben betaald, kunnen er dan in en Tafelsig blijft voorlopig een kleurlingenwijk.

Maar de zwarte bewoners weigeren de huizen te verlaten. De krotten die ze achterlieten in Khayelitsha, Gugulethu en Philippi zijn alweer bezet. De huisvestingsnood in Zuid-Afrika heeft geen geduld. Eerst de toiletten en het water op ons nieuwe land, dan pas vertrekken we, hebben ze de gemeente gezegd. Dat kan twee maanden duren. Leiders in de wijk voorspellen op hoge toon “een bloedbad” als de gemeente doorzet. “Ze zullen met de honden (leger en politie, red.) moeten komen. Maar we zullen eerst de huizen vernietigen”, beweert Thandisiszwe Smile, voorzitter van het actiecomité van illegale bewoners.

Voor de kleurlingen van de stadswijk Mitchell's Plain, waarin Tafelsig ligt, is de kraakactie een ruwe confrontatie met de competitie tussen kansarmen die het nieuwe Zuid-Afrika te wachten staat. De 3,3 miljoen Afrikaans-sprekende kleurlingen - afstammelingen van de Khoi- en San-stammen, Aziatische slaven en blanke kolonisten - waren onder de apartheid tweederangsburgers, maar nog altijd een rang hoger dan de zwarten. De Kaap was uitgeroepen tot 'voorkeursgebied voor kleurlingen', en met zwarten hadden ze weinig contact. Pas in de jaren tachtig kwam de toevloed van zwarten uit de arme thuislanden Ciskei en Transkei naar de Kaap op gang. De zwarte bevolking vestigde zich in hutten op het zand van de 'Cape Flats', in verpauperde oorden als Crossroads en Khayelithsa, met weinig uitzicht op een formele baan of een huis.

De kleurlingen kregen politieke vertegenwoordiging in het drie-kamerparlement. Het Huis voor kleurlingen begon woningen te bouwen in de Kaap voor de vele woningzoekenden, die al jarenlang op de wachtlijst voor kleurlingen stonden. De verdeel- en heersstrategie van de apartheid werkte. Ook onder kleurlingen bestaat racisme en heet de zwarte 'kaffer'. Volkswijsheden die geliefd zijn onder rechtse blanken - “je kunt de kaffer uit de bush halen, maar de bush nooit uit de kaffer” - worden ook in Mitchell's Plain verkondigd. “Als bij ons een kind geboren wordt, kijken we eerst of hij niet teveel kroeshaar heeft”, zegt een inwoner. “In het buitenland denkt men dat apartheid een blank-zwarte zaak is. Dat is niet zo”, zegt R. Isaacs, voorzitter van de bewonersgroep van de Tafelsig-kleurlingenwijk. “De politieke toekomst van Zuid-Afrika dreigt alleen maar door blank en zwart te worden bepaald. De kleurling wordt uitgesloten.”

Met die sentimenten op de achtergrond is in Tafelsig een klein wonder gebeurd. De leiders van de kleurlingen- en zwarte gemeenschap zijn elkaar de afgelopen twee maanden aan de onderhandelingstafel gaan begrijpen. De oververhitting van de eerste dagen is gekalmeerd. Toen wilden bewoners elkaar te lijf gaan en boden bendeleiders uit de kleurlingenwijk aan om de zwarten met geweld uit de huizen te zetten. “Dat had tot een oorlog kunnen leiden met de zwarte woongebieden”, meent Isaacs. Het ANC beschuldigde de Nationale Partij ervan dat zij de bezetting als verkiezingsstunt had opgezet - sommige krakers spraken van een blanke man die hen voor 200 rand (115 gulden) de huissleutel had verkocht.

Na talloze gesprekken kwamen de kleurlingen en de zwarten tot een akkoord: de zwarte krakers mochten in de huizen blijven totdat hun stuk land klaar is. “We kwamen tot de ontdekking dat de kleurlingen net zo onderdrukt zijn als wij. Het zijn hun huizen en we moeten eruit”, zegt Zoliswa Millicent. “We hebben een goede relatie met ze ontwikkeld. Ik wou dat alle blanken zo waren.”

Maar het (blanke) gemeentebestuur van Kaapstad trok zich op het laatste moment terug uit de onderhandelingen en hield met de wet in de hand vol dat de zwarten de huizen deze week moeten verlaten. In de wijk gelooft men in kwade trouw: het gemeentebestuur, beheerst door de Democratische Partij die ook uit is op de kleurlingenstem, zou meer aan de verkiezingen denken dan aan een vreedzame oplossing. Norman Arendse, de advocaat die namens het regionaal vredescomité de onderhandelingen leidde, is uiterst teleurgesteld. “Hier hebben we het voorbeeld van een lokale overheid die maar heel moeilijk kan wennen aan wat er in het land verandert. We moeten geduldig en voorzichtig met elkaar omgaan in het nieuwe Zuid-Afrika. De oude benadering van het recht alleen werkt niet. De meerderheid erkent het recht niet: het is het recht van de blanke.”

Het broze compromis ligt aan duigen. Tafelsig wacht gespannen op wat komen gaat. Kleurlingenleider Isaacs is ervan overtuigd dat de verhoudingen zo zijn omgedraaid, dat de kleurlingen de zwarten straks tegen uitzetting zullen beschermen. “We hebben geleerd dat we heel goed in een multi-raciale wijk kunnen leven. Dat is nu bewezen. Waar ik ook zal gaan, ik zal moeten samenleven met zwarten.”