De Russen hebben tegen de hervormingen gekozen

MOSKOU, 13 DEC. Liefhebbers van de theorie dat het hedendaagse Rusland steeds meer lijkt op Duitsland in de jaren dertig hebben er gisteren weer een argument bijgekregen: een man die allesomvattende schijnoplossingen biedt heeft via de stembus een overwinning behaald.

Rusland was al, net als Duitsland na de Eerste Wereldoorlog, een vernederd wereldrijk. Het had zich al, net als de Weimar-republiek, verlost van een autocratisch regime zonder daarvoor een functionerende democratie in de plaats te kunnen brengen. Het kampte al met een even diepe economische crisis die mensen hun zekerheid en hun spaargeld heeft ontnomen. En nu heeft Rusland in Vladimir Zjirinovski ook nog een populist die al herhaaldelijk met Adolf Hitler is vergeleken.

Het sterke resultaat van Zjirinovski's Liberaal-Democratische Partij en andere oppositiepartijen is met de goedkeuring van de nieuwe grondwet het belangrijkste nieuws van de verkiezingsdag in Rusland gisteren. Hoe het nieuwe parlement er precies uit zal zien stond vanmorgen nog niet vast. De percentages zijn slechts voorlopig en wat voor politici de 225 zetels in de Staatsdoema gaan bezetten die per district worden verdeeld is met een deelname van honderden onafhankelijke kandidaten nog niet duidelijk. Maar de trend is wel duidelijk: de economische hervormingen hebben geen steun van de bevolking gekregen.

Waarom zouden ze ook, kan een mens zich afvragen. Voor het overgrote deel van de Russen hebben de hervormingen van de afgelopen twee jaar slechts materiële verslechteringen gebracht. De prijzen voor dagelijkse levensbehoeften beginnen die in het Westen in een angstwekkend hoog tempo te naderen. De salarissen blijven intussen steken op zo'n zeventig dollar per maand. Dat is het equivalent van een maaltijd voor twee in een middelmatig restaurant of van een winkelwagentje vol bananen, als er tenminste winkelwagentjes en bananen zouden zijn.

Niet alleen zijn de lonen laag, ze worden de laatste maanden ook niet meer op tijd uitbetaald. De mijnwerkers in het noordelijke Vorkoeta gingen vorige week in staking omdat zij al drie maanden helemaal geen salaris meer hebben ontvangen. Vrijdagavond beëindigden zij weliswaar hun actie nadat de regering alsnog spoedige betaling had beloofd, maar de meeste mijnwerkers hadden toen al besloten niet of tegen de 'regeringspartijen' te stemmen.

Van deze ontevredenheid met het resultaat van de economische hervormingen lijkt de ultra-nationalistische Liberaal Democratische Partij het beste te hebben geprofiteerd. De partij is niet het enige oppositieblok, maar Vladimir Zjirinovski is wel de enige oppositieleider zonder communistisch verleden. Belangrijker nog wellicht is dat hij zich profileert als 'sterke man', een uitstraling die in Rusland in het algemeen niet als negatief wordt ervaren. De Agrarische partij voerde een vermoeide campagne tégen de ontmanteling van staatsboerderijen, de communisten protesteerden tégen de 'illegale' grondwet, maar de 'outsider' Zjirinovski pleitte met evenveel hartstocht als eenvoud vóór herstel van het Russische Rijk. Dat biedt gekrenkte zielen kennelijk meer troost dan de toekomstmuziek van onderling ruziënde hervormers en goede rapportcijfers van het IMF.

De gevolgen van de slechte resultaten van de hervormingsgezinde partijen zijn op dit moment nog moeilijk te voorspellen. Maar de pro-Westerse buitenlandse politiek van de afgelopen twee jaar lijkt één van de eerste beleidslijnen te zijn die voor bijstelling in aanmerking komen. Alle deelnemende partijen waren het er al over eens dat Rusland een onafhankelijker en krachtiger buitenlands beleid moet voeren. De partijen die dat het meest vonden hebben nu ook nog het meest gewonnen. Het afsluiten van de energietoevoer naar voormalige Sovjet-republieken zal als het aan Zjirinovski ligt komend jaar nog wel vaker het beeld doorkruisen van Rusland als goedbedoelende reus die in de richting van een democratische, Westers-georiënteerde markteconomie wankelt.

Hoe weinig Rusland op dit moment al aan dat beeld voldoet, bleek dit weekeinde weer eens aan de objectiviteit van de televisie. Zaterdag toonde het eerste Russische net onaangekondigd een 'documentaire' waarin Zjirinovski als gevaarlijke fascist werd gepresenteerd. De documentaire werd geprogrammeerd nadat politici van de hervormingsgezinde 'regeringspartij' Ruslands Keuze alarm hadden geslagen over diens populariteit. En vannacht, toen tegen half vier de eerste uitslagen binnenkwamen, werd de feestelijke live-uitzending ineens voortijdig afgebroken wegens “gebrek aan informatie”.

De goedkeuring van de nieuwe grondwet was toen al gevierd. De constitutie maakt van Rusland een democratie naar Frans model, met een sterke president, een duidelijke scheiding der machten en met een aantal grondrechten voor de burger. De goedkeuring is waarschijnlijk voor een deel te danken aan de overwinning van Zjirinovski, die als enige van de oppositieleiders zijn kiezers hartstochtelijk opriep vóór te stemmen. Hij wil bij de volgende verkiezingen namelijk zelf die krachtige president worden.

Rusland heeft nu, twee jaar na zijn wedergeboorte, eindelijk spelregels voor politieke besluitvorming. Slepende conflicten die het landsbestuur verlammen, zoals dat van de afgelopen anderhalf jaar, zouden nu tot het verleden moeten behoren. Het verlies van de hervormingsgezinde partijen en de overwinning van de oppositie biedt meteen een aardige test over de waarde van het document in de praktijk.