Zonder flinke opkomst geen grondwet en geen wettig gekozen parlement; Meer dan helft van Russen moet stemmen

MOSKOU, 11 DEC. Als morgen in Rusland de 97.000 stemlokalen opengaan voor de eerste 'post-communistische' verkiezingen, scheiden nog twee onzekerheden Boris Jeltsin van succes in zijn 'herfstcoup' tegen het politieke stelsel van de Sovjet-Unie. Zullen de hervormingsgezinde partijen winnen, en vooral: zullen er genoeg mensen komen stemmen? Bij een opkomst van minder dan vijftig procent heeft Rusland geen geldige nieuwe grondwet en de winnende partijen daarmee ook geen wettig nieuw parlement.

De 107 miljoen kiesgerechtigden in Rusland mogen de leden kiezen van de twee kamers van een parlement, dat in de plaats moet komen van het Congres van Volksafgevaardigden. En zij mogen in een referendum de nieuwe grondwet keuren die in de plaats moet komen van de inmiddels enkele honderden keren gewijzigde grondwet uit 1978. De nieuwe constitutie moet van Rusland een centraal geleide presidentiële democratie maken met recht op vrije meningsuiting, recht op privé-bezit en een reeks andere grondrechten die in de Sovjet-Unie ontbraken.

De verkiezingszondag is het directe gevolg van de machtsgreep die president Boris Jeltsin dit najaar pleegde om, zoals hij toen zelf zei, “de democratie te redden”. Sinds de opheffing van de Sovjet-Unie op 31 december 1991 had een machtsstrijd tussen Jeltsin en het parlement het openbare bestuur in toenemende mate verlamd. Beide instellingen namen besluiten die lijnrecht tegen elkaar ingingen en beide konden zich daarbij baseren op de Sovjet-grondwet, die van de scheiding der machten weinig werk had gemaakt. Ook het werk aan een eigen Russische grondwet, die aan de impasse een eind moest maken, liep erdoor vast.

Op 21 september besloot Jeltsin de oude grondwet buiten werking te stellen, het parlement te ontbinden en verkiezingen uit te schrijven. Het verzet van het parlement hiertegen ontaardde op 3 oktober in een gewapende opstand die een nooit precies omschreven aantal levens heeft gekost. Maar daarna maakte Jeltsin zonder tegenstand zelf het ontwerp voor een nieuwe grondwet af, om dat op dezelfde dag als de parlementsverkiezingen aan de bevolking voor te leggen.

Het is morgen al de vierde gang naar de stembus in evenzoveel jaar en de campagne van de laatste weken heeft onder de bevolking weinig hartstocht kunnen opwekken. In maart 1989 was het bij de verkiezingen voor het Congres van Volksafgevaardigden voor het eerst mogelijk een echte keuze tussen kandidaten te maken. Het was de tijd dat Andrej Sacharov en Boris Jeltsin op straat enthousiaste menigten instrueerden hoe zij via het stemhokje communistische apparatsjiks uit hun zetels konden wippen. Bij de verkiezingen voor het Russische Congres van Volksafgevaardigden in maart 1990 waren voor het eerst de vaste zetels voor communistische organisaties afgeschaft. En bij de presidentsverkiezingen in juni van 1991 werd voor het eerst de televisie verplicht zendtijd aan alle deelnemers te geven.

Maar nu, twee jaar later, heeft de man die bij die laatste gelegenheid werd gekozen de kandidaten die bij de voorlaatste gelegenheid werden gekozen met geweld naar huis gestuurd: het land ligt in duigen en het is niet meer zo eenvoudig uit te maken wie daaraan schuldig is.

Het opkomstpercentage dat bij de verkiezingen morgen wordt verwacht is dan ook niet hoger dan tussen de 55 en 60. Het zal net genoeg zijn om te voldoen aan de door Jeltsin gestelde regel, dat de nieuwe grondwet van kracht wordt wanneer tenminste de helft van de kiezers opkomt en ten minste de helft van hen vóór stemt. Maar dan moeten alle opgekomenen in het stemhokje, behalve stemmen op de kandidaten voor het parlement, wel de vraag van het referendum beantwoorden: 'Accepteert u de constitutie van de Russische federatie?'

Verscheidene oppositieleiders, van de nationalist Sergej Baboerin tot gematigde Oleg Roemjantsov, hebben hun supporters opgeroepen dat niet te doen. Zij geloven dat een boycot van het referendum de beste manier is om de tekst te verwerpen en zo de in hun ogen illegale machtsgreep van 21 september ongedaan te maken.

Ook de leider van de hervormingsgezinde partij die volgens de laatste peilingen de op één na grootste aanhang geniet, de onafhankelijke econoom Grigori Javlinski, heeft aangekondigd niet aan het referendum te zullen deelnemen. De tekst is volgens hem niet democratisch tot stand gekomen en zou bovendien te veel bevoegdheden geven aan de president.

Onduidelijk is wat er zal gebeuren als deze gelegenheidscoalitie, in combinatie met onzekerheid over de grondwetstekst en misschien een sneeuwbui, tot gevolg heeft dat de deelname aan het referendum onder de 50 procent zakt. “Dat zijn we terug bij de situatie voor de oktober-revolte”, vreesde vice-premier Gajdar eerder deze week. Dan dreigt zelfs een burgeroorlog, zei president Jeltsin eergisteren in een televisietoespraak.

Zo dramatisch hoeft het niet te zijn, menen daarentegen de tegenstanders van de constitutie. Jeltsin regeert nu ook zonder grondwet. Alleen de legitimiteit die hij daarvoor aanvoert - 'grondwet en verkiezingen komen eraan' - zou wegvallen. Dat effect zou nog worden versterkt doordat een negatieve uitslag ook als een motie van wantrouwen tegen Jeltsin zelf kan worden gezien. En nóg verder worden versterkt doordat er ineens 450 gekozen parlementariërs zouden rondlopen, die weliswaar geen wettelijke grondslag voor beslissingen zouden hebben, maar wel een gloednieuw mandaat van de kiezer. Een mogelijk scenario zou kunnen zijn dat zij zich dan opstellen als grondwetgevende vergadering en het nog eens zouden proberen, al dan niet samen met de president.

De tweede onzekerheid van de verkiezingsdag morgen is of de nieuwe volksvertegenwoordiging Jeltsin wel minder vijandig gezind zal zijn dan de vorige. Als de kwaliteit van de campagne de doorslag zou geven wint 'Ruslands Keuze', de partij van Jeltsins chef-hervormer Jegor Gajdar, de meeste zetels. Een goede campagne is ook gevoerd door de hervormingsgezinde partij van de onafhankelijke econoom Grigori Javlinski.

Maar slechts de helft van de 450 zetels in de 'staatsdoema' wordt vergeven aan de partijen die landelijk de meeste stemmen halen. De andere helft wordt stuk voor stuk bevochten in de 225 kiesdistricten. (De kiezer moet in het stemhokje voor de 'staatsdoema' dan ook twee stembiljetten invullen.) Onafhankelijk opererende kandidaten èn afspraken tussen deelnemers maken in het districtenstelsel de strijd onoverzichtelijk.

Als verscheidene 'oppositiepartijen' zich in een kiesdistrict verenigen op één kandidaat, terwijl de 'hervormingsgezinde partijen' elk hun eigen man handhaven, kunnen Jeltsins tegenstanders zelfs met een minderheid van de uitgebrachte stemmen zo'n zetel binnenhalen. De signalen de afgelopen weken waren dat de Communistische partij, de Agrarische Partij en de Burgerunie op lokaal niveau aan dergelijke afspraken werkten, terwijl de 'democratische' partijen daar nog moeite mee hadden.

Zelfs als de zetelverdeling eenmaal bekend is, blijft onzeker hoe het nieuwe parlement zal functioneren. Eén van de problemen in Ruslands jonge half-democratie is het ontbreken van gevestigde politieke partijen. De ministers en presidentiële adviseurs van de in juni opgerichte 'regeringspartij' 'Ruslands Keuze' zijn al tijdens de campagne begonnen elkaar in het openbaar aan te vallen. Goed georganiseerde fracties in de volksvertegenwoordiging zouden een novum zijn.