Virtuoos 'penwerk' van Goltzius op expositie over de Gouden Eeuw

AMSTERDAM, 11 DEC. Er zijn er maar twee op de wereld. De mooiste hangt nu in het Rijksmuseum in Amsterdam, waar vandaag de tentoonstelling Dageraad der Gouden Eeuw opengaat. Het is een imitatie van gravure-techniek op linnen, geschilderd tussen 1599-1602, door Hendrick Goltzius (1558-1617), in bruikleen afgestaan door het Philadelphia Museum of Art in Philadelphia. De titel 'Zonder Cerres en Bacchus heeft Venus het koud' betekent eigenlijk 'zonder eten en drinken is liefde een probleem'. Een soortgelijk schilderij van deze meester bezit de Hermitage in Sint Petersburg.

Goltzius, de virtuoze graficus, de leermeester van onder anderen Jan Saenredam en een van de royaalst vertegenwoordigde kunstenaars op deze grote tentoonstelling, tekende de intieme voorstelling met een ganzeveer of rietpen op een blauw-grijs geschilderde ondergrond. Alleen de lippen van de vier figuren, de tepels van Venus en de fakkel van Cupido zijn oranje-rood gekleurd. Keizer Rudolf II kreeg het omstreeks 1603 in bezit en de geschiedenis wil dat niet alleen hijzelf maar ook zijn hofschilders met stomheid waren geslagen toen ze het doek in Praag voor het eerst zagen. Het was ook voor het eerst dat een schilder dit later genoemde 'penwerk' toepaste; 'seer aerdigh en versierigh ghedaen', zo constateerde Karel van Mander in 1604 in zijn Schilder-boeck vol schildersbiografieën.

Dageraad der Gouden Eeuw, de duurste tentoonstelling die het Rijksmuseum ooit in huis heeft gehad en tot het jaar 2000 ook het laatste grote overzicht, bestrijkt de Nederlandse kunst en kunstnijverheid van 1580 tot 1620. Een periode waarin mede dankzij de komst van zuidelijke kunstenaars naar de protestants geworden Noordelijke Nederlanden, de voedingsbodem werd gelegd voor de later zo geroemde zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst.

Behalve een groot aantal stukken uit de collectie van het Rijksmuseum - van prenten en zilver tot doeken en handschoenen - zijn door particulieren en musea overal ter wereld kostbare bruiklenen afgestaan. De museumstaf werkte vijf jaar aan het ruim vierhonderd stukken tellende overzicht, “met meer kunsthistorische zorg dan gebruikelijk”, aldus initiatiefnemer en hoofdconservator Wouter Kloek, die Goltzius' penwerk omschreef als zijn favoriete doek van de 'Dageraad'.