SHAPALLO

Biografi, An Albanian Quest LLOYD JONES 202 blz., André Deutsch 1993, ƒ 48,40

Op een wel zeer kwade dag in het midden van de jaren zestig betraden enkele mannen in Topolani, een geïsoleerd bergdorp in het uiterste noordoosten van Albanië, de praktijk van tandarts Petar Shapallo. Ze vroegen hem 'even mee te gaan''. Shapallo excuseerde zich bij zijn patiënt en deed wat van hem werd gevraagd.

Petar Shapallo heeft Topolani nooit teruggezien: hij verdween in een bizar verhaal. Hij werd opgesloten in wat nog het best kan worden beschreven als een 'gouden kooi', dag en nacht bewaakt door leden van de Sigurimi, de geheime politie van dictator Enver Hoxha. Een plastische chirurg ontfermde zich over zijn uiterlijk en werd geëxecuteerd. Een kapper paste zijn haar aan en werd doodgeschoten. Een kleermaker mat hem maatpakken aan en verdween eveneens naar het vuurpeloton. Een maand na zijn geheimzinnige ontvoering uit Topolani verdwenen ook Shapallo's vrouw en zijn dochtertjes van acht en tien uit het dorp. Ook zij werden vermoord: geen sporen, geen getuigen.

Petar Shapallo werd omgebouwd tot de dubbelganger van Enver Hoxha en verving de leider vanaf het midden van de jaren zestig tot Hoxha's dood in 1985 regelmatig bij representatieve openbare optredens. Hoxha was bang voor aanslagen, vooral van de Russen, met wie hij in het begin van de jaren zestig had gebroken. Als er scholen moesten worden geopend of officieren gedecoreerd, sprong Shapallo in. Hij had de pech het perfecte evenbeeld van Oom Enver te zijn.

Shapello werd een replica: als Hoxha ziek was, at Shapallo minder, want vermageren deden ze gezamenlijk. Als Hoxha zijn enkel verstuikte, liep Shapallo mank. Toen Hoxha's leven ten einde liep, leerde Shapallo met een wandelstok lopen en verdwenen vlees en vis van zijn dieet. Shapallo leerde lachen, praten en reageren als Hoxha. Hij had geen eigen kleding, las de boeken die Hoxha las, werd door zijn bewakers met 'kameraad Enver' aangesproken en kreeg surprises op Hoxha's verjaardag. Zelfs in het geval van een aanslag tijdens zo'n openbaar optreden was er voor Shapallo een protocol: hij moest, ook als hij zwaar gewond zou raken, absoluut niet vergeten te doen alsof de verwonding meeviel, want Hoxha zou de aanslag immers overleven.

Die aanslag is nooit gepleegd. Op de dag van Hoxha's dood ging de gouden kooi in Tirana's exclusieve nomenklatoerawijk open en kon Shapallo ontsnappen. Hij trachtte zich door zelfverminking te ontdoen van zijn gelijkenis met de overleden Hoxha. Hij zwierf een tijd lang zonder geld, zonder baan, zonder doel en zonder vrienden of familie door Albanië en stierf uiteindelijk temidden van vrijgelaten kampbewoners in het dorp Savra.

De Nieuw-Zeelandse journalist Lloyd Jones hoorde van Shapallo's verhaal en spoorde hem op. Zijn boek Biografi is het verslag van die speurtocht. De titel is ontleend aan de 'Biografi', de curricula die de Albanezen onder Hoxha's regime elk jaar over zichzelf moesten schrijven en die terechtkwamen in de archieven van de Sigurimi. Het waren vragenformulieren waarin ze uitsluitsel moesten geven over hun doen en laten, hun familie en vrienden, hun baan. Als het regime van tijd tot tijd weer aan een massale zuivering toe was, verdwenen na een massaal onderzoek van die biografi weer duizenden 'vijanden van het volk' in de talrijke kampen omdat ze bijvoorbeeld alsnog verwant bleken aan een familielid dat ooit iets akeligs had gedaan.

Jones wist Shapallo weliswaar te vinden, maar die is dan al zo uitgeput en verzwakt dat hij met zijn tanden niet eens meer door de schil van een tomaat kan komen. Een poging om Shapallo naar zijn dorp Topolani te rijden mislukt: de voormalige tandarts kan het uiteindelijk niet opbrengen die barre tocht door de bergen te volbrengen. Veel te zeggen heeft hij ook niet. Biografi is dan ook eerder een verslag van Jones' reis door een ver en wat mysterieus land in totaal verval, dan 'het' verhaal over het bizarre leven van Petar Shapallo. Het is een minutieus opgetekend reisverslag, hier en daar wat al te gedetailleerd, en niet altijd even zorgvuldig waar het de Albanese woorden en termen betreft.