IJselijke film over eerste vrouwelijke seriemoordenaar

AMSTERDAM, 11 DEC. Tijdens een paar dagen in en om het Amsterdamse Alfa-theater voor het International Documentary Film Festival heb ik het weer verschillende malen meegemaakt: hoe diep documentaire films kunnen verontrusten. Vooral de nieuwe film van de Engelse documentarist Nick Broomfield laat maar moeilijk los. Aileen Wuornos - The Selling of a Serial Killer noemde hij zijn film en die titel dekt de lading. Broomfield is iemand die niet bang is om zelf een rol te spelen in het drama dat zich voor zijn camera voltrekt - wie twee jaar geleden tijdens ditzelfde filmfestival zijn treffen zag met Terre'blanche, leider van de Afrikaander Weerstandsbeweging, weet wat ik bedoel. Zijn nieuwste film had zo te zien aanvankelijk Aileen Wuornos als onderwerp, de prostituée uit Florida die zeven klanten vermoordde, onverwacht volledig schuld bekende en nu wacht op haar terechtstelling. Broomfield stuitte echter op meer dan een onvoorstelbaar wreed geruïneerd vrouwenleven en een afzichtelijk gevoelloze rechtsgang vol dubbele moraal. Hij verschoof zijn aandacht naar het conflict dat hij aangaat met de vrouw door wie Aileen Wuornos als dochter werd aangenomen en die volgens Broomfield haar in de dodencel geïsoleerde pleegdochter schaamteloos exploiteert. Broomfield probeert zelfs bewijs te vinden voor zijn vermoeden dat de stiefmoeder Aileen met opzet volledig schuld heeft laten bekennen - als 's werelds eerste vrouwelijke seriemoordenaar levert haar verhaal immers nog veel meer op. Voeg daarbij een louche advocaat die nog niet over een verleden als hippie-zanger heen is en een clubje corrupte politiemannen met contacten in Hollywood en je hebt een onevenwichtige maar ijselijke film, waarin Broomfield er niet voor terugschrok om zijn publiek getuige te maken van zijn eigen woede.

Naast Broomfields film steekt Amadeu, Amadeu! van de Nederlandse Karin Jünger mager af. Jünger brengt een racistische moord in de voormnalige DDR in kaart. Ze spreekt met de weduwe van de vermoorde Angolese man, met de twee jongens die voor de moord werden veroordeeld (en die desondanks nog steeds niet zijn ingesloten) en wisselt wat woorden met andere betrokkenen. Haar materiaal is schokkend, haar aanpak echter zo versimpelend dat ze haar doel voorbij schiet: de vrolijke Angolese man die 'altijd danste' tegenover twee kille speknekken met lege ogen en achterlijke ideeën. Wanneer Jünger zich iets meer als Broomfield had opgesteld, minder obligaat betrokken, bozer, banger voor mijn part, was Amadeu, Amadeu! een film geworden. Nu is het een vlijtig gemaakte documentaire.

En toch kan eenvoudig opsommen ook verontrusten. Kijk maar naar It Was a Wonderful Life van Michele Ohayon. Haar in Los Angeles gemaakte film oogt bijna onpersoonlijk, met de vertelstem van een actrice en een camera (van de Nederlandse Theo van de Sande) die weinig meer doet dan registreren. Die twee vormen van afstand houden worden teniet gedaan door het vertrouwen dat Ohayon kreeg van de vrouwen die haar lieten delen in hun onfortuinelijke levensloop. Nette vrouwen zijn het, met een handtas en een zonnebril, met keurige make up en op zijn minst gekamd, vaak zelfs gecoiffeerd haar. Maar een huis hebben ze niet en slapen doen ze, als ze geluk hebben, in een auto. Want alle zes zijn ze door domme pech dakloos geraakt en alle zes weten ze dat gewiekst te verhullen, vaak zelfs voor de naaste familie. Ohayon volgde de vrouwen en leerde hoe je thuisloos kunt zijn zonder je decorum te verliezen en daarmee je kansen te vergooien op een baantje als schoonmaakster of baby-sit. Je uiterlijk, dat lukt wel, bij de YWCA kun je bijvoorbeeld voor een prikje douchen en daar hangt zelfs een föhn. Nee, de was, dat is een groot probleem. It Was a Wonderful Life gaat voorbij aan voor de hand liggende ellende van de zwerfster: misdaad, drugs, aanranding bestaan niet in deze film, en dat doet ongeloofwaardig aan. De keren dat Ohayon, met een telefoontje naar een ex-man of een gesprekje met een huisvestingsambtenaar, meer doet dan luisteren naar de vrouwen, maken een gratuite indruk. Maar haar luisteren is intensief en betrokken en dat legde ze in haar film. 't Is onzichtbaar en toch voel je het.