Hongkong bevindt zich op historische T-splitsing

De gouverneur van Hongkong, Chris Patten, besloot gisteren tot het publiceren van zijn omstreden democratische voorstellen. China is mordicus tegen meer democratie voor de machtsoverdracht aan Peking, in 1997.

HONGKONG, 11 DEC. 'Eén land - twee systemen', socialisme en kapitalisme, is de formule waaronder Hongkong op 1 juli 1997 in de historische Chinese moederschoot zou terugkeren, maar deze week, drieëneenhalf jaar voor de overdracht is er een nieuwe variant op die formule gekomen: 'één kolonie - twee systemen', namelijk het opzetten van twee rivaliserende politieke structuren, een door de Britse gouverneur Chris Patten, een door de Chinese regering in Peking.

Chinees-Britse dialoog en consultatie en de convergentie en continuïteit van het politieke systeem voor en na 1997 die onder Pattens drie voorgangers het devies waren lijken nu definitief van de baan. Patten heeft na 17 vruchteloze onderhandelingsrondes over regelingen voor de verkiezingen in 1994 en 1995 tot unilaterale actie besloten en gisteren zijn ontwerp-kieswetherziening gepubliceerd voor behandeling in de Wetgevende Raad volgende week.

China heeft daarop een van zijn nieuwe loyalistische organen, het 'Voorbereidend Comité voor de Speciale Administratieve Regio', gemobiliseerd en dit vergadert nu in Peking over een programma hoe het nu al unilateraal een politieke structuur voor Hongkong onder Chinees gezag, de zogenoemde 'tweede keuken', zal gaan opzetten, die een complete breuk met het huidige systeem zal betekenen.

Tenzij Patten capituleert is het tijdperk van geheime Chinees-Britse diplomatie over de ruggen van de Hongkong-Chinezen heen voorbij en zal China rechtstreeks met - geselecteerde - Hongkong-Chinezen werken. Patten spreekt voortdurend voor de vuist weg en deed het voorbereidend comité af als ongeloofwaardig.

Tsang Yok Sing, de leider van een nieuw opgerichte pro-Chinese politieke partij, de Democratic Alliance for the Betterment of Hongkong (DAB) sloeg meedogenloos terug: “Is Patten de man om over geloofwaardigheid te praten? Hij is benoemd in deze post nadat de kiezers van zijn eigen district in Bath hem de zak gegeven hadden.” De leden van het comité zijn door Peking benoemd, maar dat ontzegt ze geen geloofwaardigheid.

Er zitten een paar traditionele fellow-travellers in, maar de meerderheid zijn invloedrijke zakenlieden, zoals onroerend-goedmiljardair Li Ka-shing, top-bankier David Li, gepensioneerd opperrechter Simon Li, een paar leidende professoren, hoofdredacteuren en overlopers uit het vroegere pro-Britse establishment, zoals de advocaten T.S. Lo en Maria Tam en zakenvrouw Rita Fan. Vroeger werden ze door de Britse gouverneur benoemd, nu door Peking.

Het pro-Chinese kamp telt nog verschillende rechtstreeks door Peking benoemde colleges, onder andere een honderdtal 'adviseurs', eveneens zakenlieden, professoren, ex-topambtenaren en zelfs een Britse voormalige eerste minister en waarnemend gouverneur, Sir David Akers-Jones. Dan zijn er nog de Hongkong-leden van het Chinese parlement, het Nationale Volkscongres en de Politieke Raadgevende Volksconferentie.

Dit is de nieuwe 'parallelle elite' die deels uit patriottische, deels uit commerciële, deels uit andere pragmatische overwegingen voor China heeft gekozen en naarmate 1997 nadert steeds prominenter zal worden als de 'vertegenwoordigers' van de bevolking van Hongkong. De meesten hebben geen ambitie om zichzelf naar Brits-universele normen te legitimeren door zichzelf bloot te stellen aan democratische verkiezingen door die bevolking die zij vertegenwoordigen. Dat is de grote paradox van de historische T-kruising waarvoor Hongkong staat.

Alleen de DAB heeft aanvankelijk het voornemen uitgesproken om aan de verkiezingen in 1994 en 1995 deel te nemen, maar vice-voorzitter Tam Yiu Chung, een communistische vakbondsleider zegt dat dat in de huidige situatie steeds onzekerder wordt. Waarschijnlijk zal het zover komen dat alleen het pro-Patten-kamp meedoet of dat er misschien zelfs helemaal geen verkiezingen komen.

Het prille, nog onvolgroeide politieke spectrum in Hongkong kan men nauwelijks in Westerse termen beschrijven. Als men China als 'links' beschouwt dan is de DAB links. In het midden zit de conservatieve Liberale Partij, die halverwege pro-China is en grotendeels uit 'afgedankte' pro-Britse of Brits-benoemde notabelen bestaat. De Britten vertrouwen hen niet meer omdat ze overgelopen zijn en China vertrouwt hen niet omdat ze dat te laat hebben gedaan.

Zij hebben net een deelverkiezing voor een districtsraadszetel verloren. Prominent in de partij is Selina Chow, een leidende figuur in de televisie- en omroepwereld, die al jarenlang benoemd lid in de Wetgevende Raad is, maar niet als pro-Brits, noch pro-China, maar als pro-Hongkong beschouwd wenst te worden. In de huidige verwarde situatie weet haar partij ook niet meer of ze wel of niet aan de verkiezingen zal deelnemen.

“Als je mee een nieuwe Wetgevende Raad opbouwt waarvan je weet dat hij in 1997 afgebroken wordt, is dat zelfvernietiging”, zegt zij. Patten zegt nog steeds in het openbaar dat hij niet gelooft dat China een grotendeels gekozen Wetgevende Raad in 1997 zal ontbinden omdat die “stevig geworteld zal zijn in de bevolking van Hongkong”. Dan moet die er wel eerst komen.

In het midden van het spectrum zit een kleine linkse partij, Meeting Point. Fred Li Wah Ming, een sociaal werker, is gekozen lid van de huidige Wetgevende Raad. Hij zegt dat zijn partij het voornaamste doelwit van de 'Verenigd Front-tactieken' van China is.

“De Liberale Partij is al over de schreef en wij nog niet”, zegt hij, suggererend, dat naarmate de tijd voortschrijdt de situatie steeds fluïder wordt. Het vijandelijke kamp voor China zijn duidelijk de Verenigde Democraten van Hongkong (UDHK). Bij de verkiezingen voor 18 van de 60 zetels in 1991 wonnen zij een tweederde meerderheid en de rest ging naar andere progressieve liberalen.

Partijleider Martin Lee, een prominente advocaat, heeft een belangrijke invloed gehad in het wegwerken van de vorige gouverneur, Sir David - inmiddels - Lord Wilson, omdat die confrontatie met China over democratisering uit de weg ging. Er moest een harde politicus komen die de vechtlust had voor een finale krachtmeting met China en dat werd Patten. Lee steunde Patten aanvankelijk van ganser harte, maar is nu ook gedesillusioneerd omdat Patten te veel van zijn oorspronkelijke plannen heeft ingeslikt. Lee is momenteel in de VS om te lobbyen voor Amerikaanse steun, maar daar is na de ontmoeting van president Clinton met zijn Chinese ambtgenoot Jiang Zemin, in Seattle vorige maand, niet veel kans meer op.

Dominerende figuur in alle publieke debatten in het democratische kamp is de jonge, zeer eloquente zakenvrouw Christine Loh. Zij meent dat Pattens strategie nog steeds kans van slagen heeft omdat zij gelooft dat de dreigementen van China om Hongkong economisch te treffen zullen stuiten op het verzet van de machtige grote zakenlieden die het zelf tot adviseur heeft benoemd. “Tot dusver heeft China alleen maar geblaft, niet gebeten. Als ze grote infra-structuurprojecten zoals het vliegveld, een nieuwe container-terminal enzovoorts permanent blijven vertragen, zullen de grote projectontwikkelaars, Li Ka-shing voorop, hen tot de orde roepen”, meent zij.

Zoals het er nu uitziet zal het gedeeltelijke wetsontwerp wegens twee recessen, Kerstmis en Chinees Nieuwjaar, in februari/maart door een grote meerderheid in de huidige semi-democratische Wetgevende Raad worden aangenomen, maar dan begint de volgende veel kritiekere fase.

Volgens het eerste wetsontwerp wordt alleen de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd van 21 tot 18, worden de benoemingen in de districts- en gemeenteraden afgeschaft en wordt het districtenstelsel met één winnaar per district ingevoerd. Het tweede ontwerp beoogt de verkiezing van 39 van de 60, in plaats van de 20 met China in 1990 overeengekomen leden door een of andere vorm van geheel of gedeeltelijk algemeen kiesrecht.

De kans dat zo'n wetsontwerp het haalt wordt behalve door de democratische optimisten gering geacht. Selina Chow denkt dat het tweede wetsontwerp onder druk van de publieke opinie zodanig geamendeerd zal worden dat het met de Chinese wensen overeenkomt. In dat geval krijg je een nieuwe vorm van 'convergentie', niet de Chinees-Britse van de Wilson-jaren, maar convergentie tussen de Wetgevende Raad en China. Chris Pattens strijd is dan ten einde en volgens Chow hoeft dat dan niet eens tot zijn voortijdig vertrek te leiden.

“De bevolking van Hongkong wil democratie, maar geen confrontatie met China. Zij zal Patten niet kwalijk nemen dat hij het - tevergeefs - geprobeerd heeft. De mensen kennen China. Zij hebben begrip voor de Britse frustraties. Onderhandelen met Chinezen is als praten tegen een muur.”

Maar er is nog wel een andere afloop mogelijk, namelijk dat er na verloop van tijd toch weer op een of andere manier Brits-Chinese onderhandelingen komen. Onderminister van Constitutionele Zaken Peter Lai, die alle 17 rondes meegemaakt heeft, acht die kans niet groot maar sluit het niet uit. Als er dan toch nog echte verkiezingen komen, voorspelt Christine Loh dat geen enkele van de kandidaten van de DAB en de Liberale Partij een zetel zal winnen en dat zij daarom het voorwendsel van een Chinees veto zullen gebruiken om niet mee te doen.

In dat geval komt er een overweldigende democratische meerderheid en dat is precies wat China zo vreest en wat het teniet zal doen. Wat voor scenario men ook bedenkt, er is geen winnen aan. De Peking-Chinezen in Hongkong zijn zich aan het ingraven om de Britten het leven gedurende de resterende drieëneenhalf jaar zo zuur mogelijk te maken. Zhou Nan, de directeur van het persbureau Nieuw China, de orthodoxe top-agent van Peking in Hongkong, zal overal schaduworganen opzetten en geen kans voorbij laten gaan om Patten en alle Britten te vernederen.

Gisteren eindigde een zitting van de 'Joint Liaison Group', het orgaan dat in 1984 werd ingesteld om het Brits-Chinese verdrag uit te voeren, zonder resultaat. Er is geen akkoord over de overdracht van militaire installaties en met de localisatie van het hele systeem van 150 jaar Britse wetgeving is er geen enkele vooruitgang. Dat zou er toe kunnen leiden dat Hongkong de beginjaren van het Chinese bestuur zonder rechtsorde komt te zitten, terwijl onder de formule 'één land - twee systemen' nu juist de status quo in de rechtsorde na enige vertaal-problemen gehandhaafd zou blijven. De research-directeur van een investeringsbank ging al zover dat hij buitenlandse investeerders adviseert om zich voor projecten die na 1997 doorlopen niet meer tot de Britse koloniale regering te wenden, maar tot het Voorbereidend Comité voor de Speciale Administratieve Regio.