Hoe de muur viel

Beyond the Wall. Germany's Road to Unification ELIZABETH POND 367 blz., The Brookings Institution 1993, ƒ 72,65

Helmut Kohl moest onlangs voor een parlementaire enquête-commissie verschijnen als getuige in een onderzoek naar de Duits Duitse betrekkingen. Hem werd gevraagd op welk moment het tot hem doordrong dat hij 'der Kanzler der Einheit' zou worden. Zijn antwoord was opmerkelijk. Niet toen de Muur viel op 9 november 1989 en ook niet toen hij nog diezelfde maand zijn 10-puntenplan voor een Duitse confederatie in de Bondsdag presenteerde. Het was pas toen de Bondskanselier op 19 december naar Dresden vloog en zag hoe duizenden enthousiaste Oostduitsers zich hadden verzameld om hem te begroeten met de kreet 'Wir sind ein Volk'. Kohl draaide zich op de vliegtuigtrap om en zei tot zijn kabinetschef: 'Seiters, die Sache is gelaufen''. Helmut Kohl werd door de plotselinge val van de Muur en de snelheid waarmee de DDR daarna ineenstortte, totaal verrast. Hij was bepaald niet de enige. Oost-Duitsland gold immers als het paradepaard van de socialistische broederlanden en bovendien had de Bondsrepubliek zelf een niet geringe bijdrage geleverd aan de stabilisering van het Honecker-regime door het verlenen van miljardenkredieten.

Elizabeth Pond, journaliste van de Christian Science Monitor, heeft een interessante terugblik op de wonderbaarlijke Duitse eenwording geschreven. Een terugblik die de verschillende tonelen van de Duitse eenwording - Leipzig, Dresden, Berlijn, Bonn, Parijs, Londen en uiteraard ook Moskou en Washington, op lezenswaardige wijze bijelkaar brengt. De verdienste van het boek is dat het laat zien welke fascinerende interactie er heeft bestaan tussen de interne en externe aspecten van de hereniging. Ook is de schrijfster van het boek erin geslaagd een tegenwicht te geven aan het 'historisch determinisme', de neiging om de eenwording en de goede afloop ervan voor het Westen achteraf als onvermijdelijk te beschouwen. Ze toont aan hoe sommige gebeurtenissen, vooral in de aanloop naar de val van de Muur, ook net zo goed anders hadden kunnen uitpakken.

Masur

Neem de gedenkwaardige avond van de 9de oktober 1989 toen ruim 70.000 moedige Leipzigers zich in het centrum van hun stad verzamelden voor de grootste naoorlogse demonstratie in de DDR. Duizenden gewapende ordetroepen stonden klaar om in te grijpen en zonodig met scherp te schieten. Het had die avond makkelijk op een Europees 'Tiananmen Square' kunnen uitdraaien. Dat de lont niet in het kruitvat sloeg was vooral te danken aan het moedige optreden van de beroemde dirigent Masur die met een aantal prominente stadgenoten de gemoederen aan beide zijden wist te bedaren. Ook de val van de Muur zelf kan worden omschreven als een merkwaardige samenloop van omstandigheden die het lot van de Duitse geschiedenis heeft bepaald.

Precies een maand na de grote Leipzig-demonstratie gaf het Oostduitse politbureau-lid Schabowski een persconferentie aan het einde waarvan hij bijna terloops meedeelde dat zijn landgenoten voortaan ongehinderd West-Duitsland konden bezoeken. De Oostduitse partijleiding dacht dat het openen van dit ventiel de druk van de ketel zou halen en de redding zou zijn van hun geliefde DDR. Schabowski ging na de persconferentie rustig naar zijn huis in Wanderlitz, zich niet bewust van de mensenmenigtes die zijn woorden binnen een uur bij een aantal grensovergangen van de Berlijnse Muur op de been hadden gebracht. Om half elf 's avonds was de vloedgolf niet meer te houden en brak de dijk door. Oostduitse grenswachters bij de Bornholmerstrasse beschikten niet over duidelijke instructies en zagen geen andere mogelijkheid dan de poorten naar West-Berlijn maar te openen. De wereld keek met open mond naar de spectaculaire gebeurtenissen die volgden.

Het boek geeft terecht veel krediet aan de Oostduitsers die ervoor kozen de DDR niet te ontvluchten en de moed hadden hun verzet tegen Honecker en de zijnen door te zetten. Toch gaat Pond niet zover als haar landgenoot MacAdams die in een ander boek over de eenwording (Germany Divided - From the Wall to Reunification) stelt dat Bonn zich door de gebeurtenissen heeft laten meevoeren en dat het de Oostduitse burgers zijn die de eenwording in feite tot stand hebben gebracht. Het kan niet worden ontkend dat Bondskanselier Kohl een tijd de kat uit de boom heeft gekeken. Vanaf het moment echter dat hij zijn fameuze 10-puntenplan presenteerde, nam hij het heft in eigen handen. Overigens bepaald niet tot genoegen van de Westeuropese landen waarmee Duitsland zowel in de EG als de NAVO verbonden was. Het schept weinig vreugde nog eens na te lezen hoezeer juist de landen waarmee het herenigde Duitsland in de toekomst in Europa verder moet, hebben getracht de eenwording zo lang mogelijk tegen te houden.

Thatcher

Dat de schrijfster in haar beschrijving van het verzet van Engeland, Frankrijk en ook Nederland niet overdrijft, tonen de onlangs gepubliceerde memoires van Margaret Thatcher aan. Onbeschaamd beschrijft de voormalige Britse premier hoe zij achter de schermen heeft getracht de Franse president Mitterrand zover te krijgen met haar tegen Duitsland ouderwetse 'entente' politiek te bedrijven. Ook geeft zij een aardig inzicht in de Nederlandse opstelling tegenover de eenwording. Met bewondering voor zijn durf beschrijft Thatcher hoe tijdens een diner van de EG-leiders in Straatsburg, dat kort na de openbaarmaking van Kohls 10-puntenplan plaatshad, premier Lubbers in het bijzijn van de Bondskanselier waarschuwde voor al het gepraat over één Duits volk. Ook minister van Buitenlandse Zaken Van den Broek wekte bij de Duitsers de indruk bepaald niet warm te lopen voor de eenwording. Zo had hij in de marge van een internationale conferentie te Ottawa in februari 1990 met zijn Duitse ambtgenoot Genscher een ernstige aanvaring over de plotselinge aankondiging dat tussen de twee Duitslanden en de vier grote mogendheden (de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Engeland en Frankrijk) onderhandelingen zouden beginnen over de externe aspecten van de Duitse eenwording.

Elisabeth Pond staat bij deze zogeheten 'twee-plus-vier'onderhandelingen uitvoerig stil. Uit de beschrijving blijkt welke doorslaggevende rol de Verenigde Staten daarin hebben gespeeld. Naar buiten toe maakte president Bush een passieve indruk. 'I am not going dance on the Wall'' was zijn afstandelijke commentaar op de CNN-beelden over de val van de Muur. Toch zijn het de Amerikanen geweest die als enigen vanaf het begin van het eenwordingsproces hun volle steun aan de Duitsers hebben gegeven.

Nu de geschiedenis van het einde van de Koude Oorlog steeds beter kan worden gereconstrueerd blijkt dat de houding van Bush en zijn naaste adviseurs tegenover de Duitse eenwording een schril contrast vormt met de afwachtende houding die zij innamen tijdens andere momenten van de Europese omwenteling. Het was een bewuste beleidsbeslissing van Washington Duitsland het vertrouwen te geven en samen met Bonn een voor het Westen zo gunstige mogelijke eenwording tot stand te brengen. Dat dat ook gelukt is, is het resultaat van een bijna volmaakt diplomatiek samenspel tussen de Bondskanselier en de Amerikaanse president. Hierdoor ging Gorbatsjov na hardnekkig verzet tegen een voortgezet NAVO-lidmaatschap voor Duitsland, nog net op tijd overstag. Niet lang daarna zou hij van het politieke toneel verdwijnen en viel de Sovjet-Unie uit elkaar.

Het boek van Elizabeth Pond kan niet het laatste zijn over de eenwordingsgeschiedenis. Naarmate meer bronnen opengaan en memoires verschijnen zullen nog vele boeken volgen. Maar het is zeker de eerste geslaagde terugblik. Opmerkelijk is dat een Amerikaan en niet een Duitser dit geschreven heeft. Wellicht dat onze Oosterburen mede door de grote problemen die de eenwording in eigen land heeft veroorzaakt, er nog niet aan toe zijn terug te blikken. Zodra dat moment komt zullen zij zich zeker herinneren wie tijdens deze cruciale periode in de Duitse geschiedenis aan hun zijde stond en wie niet.