Verkiezingen Chili sluiten periode 'transición' af

MEXICO-STAD, 10 DEC. De algemene verkiezingen die zaterdag in Chili worden gehouden behoren tot de laatste stappen in het langdurige proces van de overgang van dictatuur naar democratie, de zogenoemde transición.

In 1989 won de christen-democraat Patricio Aylwin op overtuigende wijze de eerste vrije verkiezingen na zestien jaar militaire dictatuur onder generaal Augusto Pinochet, die in 1973 de regering van Salvador Allende omverwierp. Zondag wordt Aylwins opvolger gekozen. Zo goed als zeker zal dat de christen-democratische presidentskandiaat Eduardo Frei Ruiz Tagle zijn. De Chilenen bekronen daarmee het alom als zeer geslaagd beschouwde overgangsproject van Aylwin en diens regeringscoalitie van christen-democraten en socialisten.

Toch vormen de verkiezingen van zondag nog niet het sluitstuk van de transición. Hoewel Frei vermoedelijk met een absolute meerderheid van stemmen zal worden gekozen - de opiniepeilingen geven hem tussen 55 en 60 procent - ontglipt de regeringscoalitie waarschijnlijk de tweederde meerderheid in het parlement die nodig is voor grondwetswijzigingen. Tegelijk met hun nieuwe president zullen acht miljoen stemgerechtigde Chilenen ook het 120 leden tellende Huis van Afgevaardigden vervangen en zestien nieuwe senatoren kiezen. Van groot belang wordt geacht hoeveel van de nieuwe parlementariërs hun steun willen geven aan de door Frei gezochte constitutionele wijzigingen waarmee een definitief einde kan worden gemaakt aan de laatste restjes dictatuur en waarmee ook de transición kan worden afgesloten.

De grote handicap in de vierjarige regeringsperiode van Aylwin is de storende aanwezigheid geweest van een aantal onder Pinochet benoemde senatoren. Tezamen met de rechtse oppositiepartijen hebben de volgelingen van de generaal effectief wetgeving kunnen voorkomen die Chili een volledig democratisch bestel zou hebben gegeven. Zoals de zaken er nu voorstaan, moet de regeringscoalitie ondanks het ruime mandaat van de kiezers voortdurend in onderhandeling treden met de oppositie. Een ander als storend gezien element is het prominente optreden van generaal Pinochet, die zichzelf in de onderhandelingen die aan de transición voorafgingen tot commandant van het leger heeft benoemd voor een periode van acht jaar.

Nog in mei dit jaar liet het Chileense leger - de andere onderdelen van de strijdkrachten bleven langs de zijlijn staan - op luidruchtige wijze weten het niet eens te zijn met beslissingen van de politiek. De protestactie had tot doel een voor het leger gunstig einde te maken aan de nasleep van de traumatische mensenrechtenkwestie in Chili. Nadat een onderzoekscommissie in 1991 met een schokkend rapport kwam over de schending van de mensenrechten tijdens de dictatuur belandden honderden officieren van met name het Chileense leger in de verdachtenbank.

Daar is het bij gebleven. Met uitzondering van het voormalige hoofd van de militaire inlichtingendienst, generaal Manuel Contreras, is geen enkele militair daadwerkelijk veroordeeld wegens de duizenden gedocumenteerde gevallen van moord, marteling en ontvoering tussen 1973 en 1989. Met het aantreden van Eduardo Frei als president zal deze zwarte bladzijde in de Chileense geschiedenis vermoedelijk definitief worden omgeslagen, zeer tot ongenoegen van de slachtoffers die het hebben overleefd, de nabestaanden en president Aywlin zelf.

Maar de mensenrechten zijn nauwlijks meer een thema in Chili. Het land beleeft een formidabele economische opleving en wordt gezien als het best renderende in Latijns Amerika. Uiteraard heeft Frei laten weten de huidige economische lijn te zullen voortzetten, waarbij er wel een accentverschuiving zal optreden in de richting van een effectievere sociale politiek. De sterk stijgende welvaart in Chili draagt immers het gevaar in zich dat de kloof tussen rijk en arm weer groter wordt, en dat is voor zowel christen-democraten als socialisten in de regeringscoalitie onaanvaardbaar.

Frei's meest directe concurrent is de kandidaat van rechts, Arturo Alessandri, die blij mag zijn als hij een kwart van de stemmen zal veroveren. Ondanks de voorspelling dat de Chileense verkiezingen een saaie eenmansrace zouden worden is de opkomst op het laatste moment van een aantal kleinere, onafhankelijke kandidaten een interessant fenomeen. Onder hen is Manfred Max Neef, die vanaf een groen platform zijn kandidatuur verdedigt. De sterk gemarginaliseerde linkse sector in de Chileense politiek heeft de hoop gevestigd op een wegens diens politieke activiteiten geschorste priester, Eugenio Pizarro.

Wat overblijft is de vraag hoe lang de volgende Chileense president zijn ambt zal mogen uitoefenen. Vandaag leek zich een akkoord af te tekenen tussen regering en oppositie over het bekorten van de presidentiële termijn van acht naar zes jaar, zonder de mogelijkheid van herverkiezing. Tegelijkertijd zou het Huis van Afgevaardigden elke drie jaar moeten worden vernieuwd, terwijl de senatoren een zesjarige termijn zouden krijgen. Het voorstel voor een vierjarige en enige ambtstermijn haalde het niet. De pleitbezorger hiervan, President Aywlin zelf, haakt wèl na vier jaar af. Maar ook dat is een onderdeel van de Chileense transición.