Tabula rasa

Wie in HP/De Tijd de voorpublikatie leest van The sleep of reason krijgt ook zonder griep de behoefte om de rest van de dag in bed uit te zieken. The sleep of reason is het boek dat de journalist David James Smith heeft geschreven over de moord op de tweejarige kleuter Jamie Bulger.

Hoe Smith het voor elkaar heeft gekregen weet ik niet, maar in ieder geval moet hij gesproken hebben met mensen die het onderzoek van dichtbij hebben meegemaakt. Misschien heeft Smith wel gesproken met de ouders van de twee elfjarige moordenaars, hoewel dat uit de voorpublikatie niet helemaal duidelijk wordt.

Wat mij in het relaas van Smith nog het meest beklemde, was niet eens de beschrijving van de moord zelf, maar de bekentenis van Jon Venables, een van de dadertjes. Tevoren had de politie Jons moeder Susan apart genomen. De politie was ervan overtuigd dat Jon alles wilde opbiechten, maar daarvan werd weerhouden omdat hij zijn moeder niet van streek wilde brengen. Er werd afgesproken dat Jon zou worden ondervraagd in het bijzijn van zijn ouders. In de arrestantenkamer zat Jon op een houten bank. Zijn moeder ging aan de ene kant van hem zitten, zijn vader aan de andere kant. Zijn ouders sloegen hun armen om hem heen en zeiden dat zij altijd van hem zouden houden. Maar nu wilden zij dat Jon de waarheid zou vertellen, hoe gruwelijk die ook zou zijn. Jon kroop bij zijn moeder op schoot. Als een baby wiegde zij haar zoon. Jon barstte in tranen uit en bekende.

Er zijn drie theorieën waarmee mensen, zodra zij volwassen zijn, het gedrag van kinderen verklaren. De eerste: kinderen zijn goed. Zij worden geboren als engelen. Geboorte is niets anders dan een verstoting uit het paradijs. Kinderen worden bedorven door de slechte wereld van de volwassenen. Deze theorie begint optimistisch, maar kan alleen eindigen in een zwart pessimisme. Zij verklaart niet hoe en op welk moment slechtheid de wereld is binnengeslopen, want alle volwassenen zijn uiteindelijk ex-kinderen.

De tweede theorie is verwant aan de eerste: kinderen zijn een tabula rasa, een onbeschreven blad. Bij een geboorte kan het nog alle kanten op. Afhankelijk van hun opvoeding kunnen zij een Albert Schweitzer of een Florence Night-in-gale worden, maar ook een Hitler of een Ilse Koch. Deze theorie is in wezen optimistisch, maar zij verklaart niet dat er wel degelijk schurken en schurkinnen zijn die door hun ouders fatsoenlijk zijn opgevoed.

De derde theorie ziet het kind als een monster. Het kind wordt geboren als een agressief wezen, dat is een kwestie van genetisch materiaal. Geef een kind een wapen en er is al een atoombom op Vietnam gegooid. Seksualiteit maakt het kind tot een geboren verkrachter of nimfomaan. Het is de taak van de ouders om die agressie vanaf de geboorte bij het kind te beteugelen en te onderdrukken. Deze theorie is noch optimistisch noch pessimistisch. Zij kan verklaren waarom de ene mens een engel wordt en waarom de andere mens, opgegroeid onder dezelfde omstandigheden, verandert in een schurk. Helaas kan zij dat alleen achteraf verklaren en is zij niet in staat per individu een betrouwbare voorspelling te geven. Daarom hebben wij ook aan deze theorie niet veel.

In 1941 deden de psychologen Barker, Dembo en Lewin een interessant experiment. Zij gaven kinderen speelgoed. Er werd met dit speelgoed heel lief gespeeld, totdat de kinderen de toegang kregen tot een belendende kamer, waarin nog mooier speelgoed was neergezet. Ook met dat nieuwe speelgoed werd lief gespeeld. Na een tijdje werden de kinderen echter naar de eerste kamer teruggeleid. Zij hadden nu geen zin meer in het oude speelgoed en begonnen dat kapot te slaan.

Dit experiment geeft de drie theorieën de mogelijkheid hun gelijk te halen. Kinderen worden goed geboren, want anders zouden ze uit zichzelf niet zo lief zijn gaan spelen. Kinderen worden verpest door volwassenen, want alleen volwassenen kunnen zo'n gemeen experiment bedenken. Kinderen zijn, krachtens hun geboorte, ontevreden en agressieve mormels. Krijgen ze even niet hun zin, dan beginnen zij direct de boel kort en klein te slaan.

Ten slotte is er nog een vierde theorie, die zegt dat volwassenen op Sinterklaasavond zoveel mogelijk cadeautjes moeten geven en dat zij verder niet zo moeten zeuren.