Het lipsikje achter het mengpaneel; Frank Zappa, grensverlegger en lastpak

Frank Zappa, die vorige week overleed, was in de jaren zestig voor velen het symbool van cultureel en politiek correcte popmuziek. Maar na vier elpees met zijn groep The Mothers of Invention ging het aanvankelijk briljant bewaarde evenwicht tussen cabaret, kunst en pop helaas verloren.

The present day composer refuses to die

Edgar Varèse

Het geschiedde in de dagen dat het Concertgebouw in Amsterdam nog pop en jazz boekte, ergens in het jaar van de hoop 1967, dat een wel heel zonderlinge stoet de gewijde trap naar het podium afdaalde. Ze waren lang en slungelig, dik en stuntelig, droegen gestreepte bell-bottomjeans, zuurstokkleurige tie-die shirts, kralenkettingen, cowboylaarzen, kapsels als pruiken en over de volle breedte van hun gezicht een grijns als van de kat die net de kanarie heeft opgegeten. Ze zagen eruit als een Benny Hill-parodie op de Summer Of Love die nog moest komen en noemden zich The Mothers Of Invention.

Het publiek in de uitverkochte zaal was al ruim voor aanvang begonnen van hun ongeduld blijk te geven middels, het was tenslotte bijna 1968, een massaal geklapt 'dit is het-be-gin, wij-gaan-door-met-de-strijd' en ging daar in verhevigde mate mee door terwijl de artiesten zich opstelden achter hun instrumentarium en hun leider (lang, in het midden gescheiden zwart haar, snor, zo'n bij de Beat Generation en musketiers populair lipsikje en een neus model Cyrano) naar de rand van het podium liep. Heel even zag je hem in het aangezicht van de opstandige meute aarzelen, zoals Alexander de Grote geaarzeld moet hebben voor hij de Gordiaanse knoop doorhakte. Heel even. Toen begon hij op een bijna achteloze, pesterig langzame manier met zijn rechtervoet mee te stampen op de maat van het handgeklap, dat op slag overstroomde in een ovationeel applaus en vervolgens op teken van Cyrano, ogenblikkelijk verstomde. Ik begreep dat hier een man stond die het in zich had ooit president van de Verenigde Staten te worden, de eerste president van de rock 'n' roll-generatie.

Maar het heeft niet zo mogen zijn. Verder dan de aankondiging dat hij zich kandidaat zou stellen voor de verkiezingen van 1992 is Zappa niet gekomen. Kort daarop moest hij zich uit de politiek terugtrekken vanwege dezelfde prostaatkanker die hem al enige tijd gedwongen had zich zo goed als geheel uit het openbare leven terug te trekken en die hem afgelopen zaterdag op 52-jarige leeftijd fataal is geworden.

Dubbele punt

Francis Vincent Zappa Jr, een naam die in publikaties altijd gevolgd werd door een dubbele punt met daarachter een hele reeks kwalificaties die moesten getuigen van zijn veelzijdigheid, zijn ongrijpbaarheid, maar vooral zijn uniciteit. Dus daar gaat-ie: grensverleggend componist in het spoor van zowel Richard 'Louie Louie' Berry als Edgar Varèse, diabolisch satiricus, rock-entrepreneur, lyrisch gitarist van allure, begenadigd spreker, professioneel pop-provocateur, die iederéén, van autoriteit tot hippie voor het hoofd stootte. (Zo reageerde hij, toen iemand tijdens een concert met het oog op de suppoosten verontrust “People in uniform!” riep, razendsnel met: “There's nobody here that's not in uniform”). Bestrijder van censuur, talentkweker, schepper van een muzikaal oeuvre dat genoeg is voor nog zeker acht volgende levens, en vader van Moon, Ahmet en Dweezil Zappa. Maar ook: argwanende, zelfingenomen, seksistische, lichtgeraakte, anaal gefixeerde, verbitterde en kil manipulerende lastpak.

Als uitvoerend componist van steeds ingewikkelder muzikale en tekstuele montages, waarin hij altijd meer becommentarieerde wat er zich om hem heen afspeelde dan dat hij er iets persoonlijks aan toevoegde, was Frank Zappa vooral een genadeloos criticus van de hypocrisie en de repressie die eigen is aan het Amerikaanse maatschappelijk systeem en tegelijk één van de betere voorbeelden van de vrijheid die datzelfde systeem biedt aan mensen die haar tekortkomingen aan de kaak stellen. In Europa was hij voor veel progressieve intellectuelen die eigenlijk niet van rock 'n' roll hielden - beducht als zij waren voor de opgewekte sensualiteit, de feestelijke viering van Amerika en het levensgevoel dat er mee gemoeid was - lange tijd het symbool van cultureel en politiek correcte popmuziek. Muziek die echter na de eerste vier elpees van The Mothers (Freak Out, Absolutely Free, We're Only In It For The Money en Cruisin' With Ruben & The Jets) in de jaren zeventig en tachtig helaas het aanvankelijk briljant bewaarde evenwicht tussen cabaret, kunst en pop verloor - hetgeen vooral ten koste ging van de elementaire rock 'n roll die er ooit de basis van vormde.

Mikpunt

En ook de grappen werden allengs schraler. Een neergang die mijns inziens samenhing met een aantal wezenlijke tegenstrijdigheden in Zappa's houding ten opzichte van zijn gehoor èn ten opzichte van de dingen die hem beïnvloed hadden - waar hij vooral de vreemde en vervreemdende elementen uit oppikte en de menselijke liet liggen. Enerzijds was hij een gretig plunderaar van de populaire cultuur, anderzijds versterkte het estheticisme dat hij omarmde alleen maar zijn minachting voor de rockmuziek en haar publiek - waarvan een deel hem nota bene tot op de dag van vandaag is blijven vereren als het rockidool dat hun levensstijl heeft bepaald. Mikpunt van zijn sociale satire waren niet zelden mensen wier speciale gekte toevallig alleen net iets verschilde van de speciale gekte van de man met het lipsikje achter het mengpaneel.

Ook in Zappa's houding ten opzichte van seks schuilt een tegenstrijdigheid. Zijn aanvankelijk veel ophef veroorzakende 'openhartigheid' op dit terrein was vooral provocerend en politiek, nooit persoonlijk, zelden vrouwvriendelijk en al zijn vaak ingenieus getoonzette dirty jokes maakten vooral duidelijk dat hij eigenlijk seks zelf 'dirty' vond. “Heb je wel eens mensen zien neuken?” vroeg hij in een recente BBC-documentaire over zijn leven en werk aan de interviewer, “geen gezicht,” antwoordde hij zelf en zijn gezicht sprak boekdelen.

Het was dezelfde documentaire die mij het beeld leverde zoals ik mij Zappa nog lange tijd zal blijven herinneren. Tijdens een van de muzikale soirées die hij tegen het eind van zijn leven regelmatig in de studio in zijn huis in Los Angeles hield, zag je hem, in ascetisch zwart gekleed en met zo goed als geheel grijs haar, als een oude meester vermoeid glimlachend op een stoel zitten temidden van een buitengewoon onwaarschijnlijk muzikaal ensemble bestaande uit de Ierse folkgroep The Chieftains, een orkest uit Mongolië en Zappa's jeugdheld Johnny Guitar Watson, die samen een bezwerend soort universele muziek ten gehore brachten, van een buitenaardse schoonheid maar doortrokken van de simpele persoonlijke warmte die Zappa's eigen werk vaak zo node moest ontberen. Ik vertrouw erop dat hij daarboven nu net zo'n mooie plaats heeft toegewezen gekregen.