Het gedachtengoed van Grote Doden; Hoffman's honger, een televisieserie van filmend schrijver Leon de Winter

“Ik heb een film willen maken die je ook kunt lezen” zegt Leon de Winter over de televisieserie Hoffman's honger, die vanaf aanstaande zondag wordt uitgezonden. De film is gebaseerd op het gelijknamige boek van De Winter en gaat over de magie van het schrijven. “Tegenover de gekunsteldheid, staat De Winters durf en zijn unverfroren verbinding van het Hoge en het Diepe met het Banale en het Brutale.”

Hoffman's honger wordt vanaf zo 12 dec. wekelijks uitgezonden op Nld. 3, telkens vanaf 21.15u.

Leon de Winter regisseerde twee speelfilms maar hij is een schrijver. In 1990 publiceerde hij met Hoffman's honger zijn vijfde roman - het verhaal van de in Praag gestationeerde Nederlandse ambassadeur Felix Hoffman. Tegen de achtergrond van de politieke omwenteling die voor de Tsjechen begon op het Wenceslas Plein, en met een ingenieuze spionage-intrige tussen de CIA en de Tsjechische geheime dienst op de voorgrond, eist deze Hoffman op steeds destructievere wijze verlossing voor zijn gemartelde ziel. Hij is een joodse oorlogswees die vader werd van een leeg nest. Noch hij noch zijn vrouw weten weg met hun rouw om twee gestorven dochters: eerst de ene, een doodziek kind, en zestien jaar later de andere, een boze heroïneverslaafde.

Slapen doet deze Hoffman niet meer sinds zijn eerste dochter doodging, hij brengt zijn nachten etend door. En drinkend. Hij vult zijn maag om al die lege plekken in zijn leven niet mee te hoeven nemen naar het domein van de dromen. 'Hoffman's honger' noemt zijn echtgenote de nachtelijke braspartijen naast overal ter wereld rijkgevulde ambassadekoelkasten. In Praag ontdekt Hoffman, hij loopt inmiddels tegen de zestig, het soelaas van geestelijke voeding. Hij stuit op een jeugdwerk van de filosoof Spinoza en begint het te bestuderen in zijn holle, van zalm, koude kip en superieure alcohol doortrokken nachten. Verhandeling over de verbetering van het verstand heet het en Hoffman hoopt op nieuwe impulsen voor zijn beursgeredeneerde hersens. Aangespoord door Spinoza's paragrafen reduceert hij zichzelf gaandeweg tot niets. Hij verraadt het land dat hem en zijn ouders liet vallen, doet afstand van alles en iedereen, tot hij alleen nog zijn herinneringen over heeft en kan leren berusten.

Leon de Winter is een schrijver die het filmen niet kan laten. En dus bewerkte hij op verzoek van de VPRO-televisie zijn roman tot scenario voor een televisieserie. Hij tekende, opnieuw op voorstel van de VPRO, voor de regie en wist de Amerikaanse acteur Elliott Gould te interesseren voor de rol van Felix Hoffman. Goulds medewerking had als consequentie dat De Winter zijn serie in het Engels maakte, met een wilde variëteit aan onverklaarde accenten die op zijn minst de aandacht afleiden en in het ergste geval een personage volslagen ongeloofwaardig maken. Oorspronkelijk lagen er plannen voor een Nederlandse nasynchronisatie naast de Engelse versie, maar door het faillissement van co-producent Allarts en de daaruitvolgende, getuige de incomplete film-credits nog altijd onduidelijke, status van de serie werd die opzet onbetaalbaar.

Zoveelste glas

Je kunt je boosaardig afvragen of er nu werkelijk geen Nederlandse acteur te vinden was geweest voor de hoofdrol, maar eerlijk is eerlijk: Gould speelt perfect. Hij relativeert, ironiseert, hij zet zijn grote boomlichaam schrap tegen het nihilisme dat Felix Hoffman bespringt wanneer hij ronddendert op de zoveelste receptie, waar hij het zoveelste glas leegt eer hij voor de zoveelste keer de zoveelste collega-diplomaat schoffeert. Steeds wanhopiger zien we hem worden, met als dieptepunt de ontdekking op de laatste bladzijde van Spinoza's verhandeling dat het werk nimmer werd voltooid en hem verstoken zal laten van een oplossing. Mooi geeft Elliott Gould gestalte aan de pure angst waartoe zijn personage vervalt, eer hij zich kan overgeven aan wat hij nodig heeft, sedert zijn ouders hem niet kwamen ophalen bij de boer waar hij aan het begin van de oorlog werd verstopt. Troost redt hem, niet uit een wijsgerig geschrift maar in de omhelzing van zijn vrouw. Met zijn hoofd op haar schouder, net als hij zijn vader zag doen, toen zijn ouders met een leugenachtig 'Het is maar voor korte tijd' hem, hun zoon, voor het laatst hadden gekust.

De Winter was, samen met zijn co-scenarist Ton Nieuwenhuyzen, lief voor zijn roman. Een enkele nevenintrige werd weggesneden maar verder handhaven de vier afleveringen van zijn serie nagenoeg de volledige verhaallijn van het boek, met inbegrip van de indeling in hoofdstukken en hun titels - datum-aanduidingen die in de film steeds zwaar gekunsteld worden aangegeven, op een deurmat in de plaats van de letters 'welkom', op het label van een colbert, geborduurd als monogram op een hotelhanddoek. Leuk bedoeld, maar zonder verdere idee erachter en visueel steeds meer een uitgemolken loze grap. De vele sprongen in de herinnering onderscheiden zich door sfeerrijke, licht vervormde beelden in zwart-wit en een mooi-nerveuze camerastijl die zich goed laat afzetten tegen de statische beelden van Hoffman's barokke, dodelijk vermoeiende heden.

De belangrijkste wijziging is geen schrapping maar een toevoeging aan de roman. Aan Baruch de Spinoza werd in de serie een volwaardige hoofdrol toegedacht en Huub Stapel vulde hem in, onder een pruik maar met een hedendaagse cynische blik. De zeventiende-eeuwse filosoof resideert in een als bibliotheek ingericht hemeltje waar hij wordt bezocht door de betreurde familieleden van Hoffman. Diens in Auschwitz overleden vader en moeder, zijn cynische grote dochter en zijn niet te bevatten wijze, kleine meisje, ze dienen zich aan in de gedaante die ze hadden toen Felix ze voor het laatst zag. Ze komen Spinoza informatie verstrekken, bij hem pleiten, zijn verhaal betwisten en hem verwijten maken. Want in de filmversie van Hoffman's honger is Spinoza niet slechts de schim achter de drukinkten zinnen die Felix Hoffman 's nachts tot zich neemt. Hij bestiert diens lot. Met zijn krassende pen schrijft hij, wat we Hoffman vervolgens zien beleven. Spinoza wil zijn onvoltooide verhandeling afmaken met de geschiedenis van deze Felix Hoffman in de twintigste eeuw.

Grilligheid

“Ik heb een film willen maken die je ook kunt lezen” verklaarde De Winter bij de presentatie van zijn serie. “Hij gaat over een man en een boek. Daarnaast geeft hij een beeld van de magie van het schrijven, hij omlijst het genoegen van het vertellen van een verhaal, van het plezier om mensen mee te voeren in jouw verbeelding.” Zijn film is dus ook een zelfportret van de schrijver Leon de Winter en die schrijver blijkt een malicieuze, door de grilligheid en ratio geleide godheid te zijn in een hemel waar tijd en ruimte geen grenzen vormen en waar geleend mag worden van het gedachtengoed van Grote Doden. Freud en een verlamde Marx (in een rolstoel met een rood vaantje achterop) maken daartoe hun opwachting in Spinoza's hemelvertrekje, terwijl Christus, een sjacheraar in Renaissance-stijl met een kruis van zilver en spiegelglas, in een al te flauwe scène door hem wordt weggehoond. De filmschrijver is in deze constellatie machtiger dan de boekenschrijver. Hij hoeft niet af te wachten of hij van zijn lezers zijn zin krijgt, hij kan hem nemen. Zo calligrafeert Spinoza in sierlijke letters op apart te filmen vellen de woorden die volgens hem in de hersens van zijn lezers moeten blijven hangen. Verder neemt hij de vrijheid om buiten zijn boek om het gedrag van zijn personages uitentreure te verklaren en te staven.

Met die hoofdrol voor de schrijver spande De Winter ook een valstrik voor de filmer die hem ten dele fataal werd. Want waar de romanschrijver ervoor kon kiezen om zijn publiek in spanning te houden en onthullingen en verrassingen door zijn hele roman heen te parachuteren, zag de serie-filmer zich gedwongen zijn schrijver ('just you wait and see') veel van de toedrachten, dubbelrollen, leugens, trauma's en ontknopingen in het eerste deel te laten onthullen. We zien hem immers het verhaal van Felix Hoffman opzetten. Die eerste aflevering van Hoffman's honger eindigt met een close-up van Spinoza. Hij zegt: Zo, en nu kan de geschiedenis zich ontrollen - een rare uitspraak als je er al drie kwartier film op hebt zitten en moet wachten tot de volgende week op het begin van de rest. Deel één werd zwaar, onhelder en verstoken van de tragische sprankeling die vooral deel drie en vier gewaagd maakt.

Tegenover de gekunsteldheid, het gedram en de omzichtigheid met het verhaalverloop staat De Winters durf en zijn unverfroren, misschien zelfs instinctmatig tot stand gekomen, verbinding van het Hoge en het Diepe met het Banale en het Brutale. Na Frans Weisz en Alejandro Agresti is hij de derde Nederlandse cineast die in staat werd gesteld om een televisieserie met filmpretenties te maken en zijn Hoffman's honger is niet de beste maar wel de meest gewaagde. Het somber-sierlijke realisme van Bij nader inzien, het loden besef van schuld van Op afbetaling en het kwaaie surrealisme van El acto en cuestión binden een strijd aan in zijn film. Een over- of evenwicht wordt niet bereikt. Wel gevoel, wel drama.

Leon de Winter is een filmende schrijver en hij maakte een weerbarstig werkstuk, bijzonder, onhandig, onbeheerst, ergerlijk en hartroerend.