Handel in frisse lucht uit Afrika loopt spaak

Voorstelling: Lucht van Ben Elton door Toneelgroep Memory Lane/Theater van het Oosten. Regie: Tonny Vijzelman. Spel: Reinout Bussemaker, Catharina Haverkamp, Nanette Kuijpers, Miguel Stigter, Wieger Woudsma. Decorontwerp: Remco van Gulik. Gezien: 8/12 Theater aan de Rijn, Arnhem. T/m 11/12 aldaar; tournee t/m 18/2.

Midden op het podium staat een merkwaardig apparaat. Een grote witte luchtballon hangt boven twee gasflessen, die door slangetjes met elkaar verbonden zijn. Dit nu, zegt de man die het gevaarte voortduwt, is een Suck and Blow-machine en de bediening is kinderlijk eenvoudig. Druk je op de Suck-knop, dan zuigt het apparaat vervuilde lucht op. Druk je de Blow-knop in, dan blaast het zuivere lucht uit. De Suck and Blow lijkt hèt wapen in de strijd tegen de luchtverontreiniging en de firma die het apparaat lanceert, verkondigt trots dat zij de kwaliteit van het leven verbetert.

Ben Elton, auteur van de tv-series Blackadder en The Young Ones, vertelt in de komedie Lucht hoe drie rusteloze zakenlieden een gat in de markt ontdekken. Zoals andere bedrijven bronwater bottelen, zo handelt de Ligthart-holding in lucht. Via een uitgekiende marketingstrategie veroveren de Suck and Blow-machines de wereldmarkt. Maar de markt raakt verzadigd, de prijzen dalen en de lucht raakt op. De firma Ligthart moet de zuurstof nu helemaal uit Afrika halen en ter verzachting van het aangerichte leed doet zij de naar lucht happende Afrikanen een echte Suck and Blow cadeau. Toch wacht ook de Ligtharts zelf een gruwelijke verstikkingsdood.

Lucht heeft veel weg van een cursus economie waarin de destructieve mechanismen van het kapitalisme haarfijn worden uitgelegd. Ben Elton weet dat je het publiek daarbij niet mag vervelen. Hij verdeelde zijn les in achttien pakkende scènes, die zich op heel veel verschillende plaatsen afspelen - in de sauna bijvoorbeeld, in het vliegtuig of op de squashbaan. Voor Memory Lane, een jong gezelschap uit Arnhem, ontwierp Remco van Gulik een serie verrijdbare decorstukken, zodat er geen tijd verloren gaat aan changementen. Want in dit snelle zakenmilieu, waarin iedereen voortdurend wil scoren, mag geen seconde worden verspild. Clowneske intermezzo's, zoals die waarin een vlijtige manager op straat wel vijf draagbare telefoons tegelijk bedient, voeren de waanzin ten top. Je zou alleen willen dat Ben Elton, in Engeland een bekende stand-up comedian, deze nummers zelf uitvoerde, want de fysieke acrobatiek die daar bij komt kijken is niet het sterkste punt van Memory Lane.

Verbale gymnastiek, daar zijn de vijf acteurs uit Arnhem beter in. Mede dankzij de knappe vertaling komen de taalgrapjes goed uit de verf. Ger Apeldoorn en Harm Edens vervingen het opgefokte yuppen-Engels door een even weerzinwekkend Nederlands, overladen met erotisch getinte beeldspraak. 'Ik ben niet iemand die z'n gelul zomaar bij iedereen in de nek hangt', zegt Philip. Philip, de creatieve man van de firma Ligthart, is het enige interessante personage temidden van karikaturen. Reinout Bussemaker speelt hem zo genuanceerd mogelijk, pendelend tussen perversie en hulpeloosheid, blinde gehoorzaamheid en opstandige ongerustheid.

Maar daarmee is Lucht nog geen verontrustende voorstelling. Het apocalyptische slot van Eltons stuk, waarbij de auteur laaiende vuren, wervelwinden en daverende explosies voorschrijft, krijgt bij Memory Lane haast iets sereens. Visuele schokeffecten vond men kennelijk overbodig. Wat beklijft is de herinnering aan een helder verteld verhaal dat dicht in de buurt komt van het beschaafde amusement.