Eerste Kamer moet bolwerk zijn tegen waan van de dag

DEN HAAG, 9 DEC. Voorstellen tot afschaffing van de Eerste Kamer, zoals gisteren gedaan in de Tweede Kamer door PvdA-fractievoorzitter Wöltgens, zijn van alle tijden. De senaat, die in de vorige eeuw vooral werd beschouwd als “het bolwerk van de Kroon”, is bedoeld om als Kamer van Overpeinzing de zaken nog eens tegen het licht te houden en te waken tegen de waan van de dag.

Al in 1922 werd een eerste voorstel tot afschaffing gedaan. Een volgende aanval kwam begin jaren zeventig in de Nota Grondwetsherziening van de toenmalig minister van binnenlandse zaken De Gaay Fortman sr. Een motie van de KVP'er Van de Sanden tegen afschaffing of inperking van de bevoegdheden van de senaat behaalde in 1975 echter een Kamermeerderheid en daarmee was de aanval afgeslagen.

De problemen tussen Tweede en Eerste Kamer vloeien voort uit het feit dat de Eerste Kamer steeds vaker haar tanden laat zien. Formeel heeft de senaat geen recht van amendement, dat wil zeggen geen bevoegdheid om wetten, die eenmaal zijn aangenomen door de Tweede Kamer, te wijzigen. De Eerste Kamer kan wetten alleen goed- of afkeuren. Van die laatse mogelijkheid maakt de senaat echter nauwelijks gebruik uit respect voor het “politiek primaat” van de Tweede Kamer. Dat deel van de Staten Generaal is immers direct gekozen, terwijl de Eerste Kamer indirect gekozen wordt door de leden van de Provinciale Staten.

Sinds de Grondwetsherziening van 1983 heeft de senaat echter een grotere democratische legitimatie gekregen doordat dat alle 75 leden tegelijkertijd door de Staten worden gekozen. In de oude opzet werd om de drie jaar de helft van de Eerste Kamer gekozen.

Daarbij komt dat de Eerste Kamer zich een “verkapt amedementsrecht” heeft verschaft door de wetgever (regering of initiatiefnemers uit de Tweede Kamer) regelmatig te dwingen tot het indienen van zogeheten “novelles”. Een novelle is een nieuw wetsvoorstel waarin tegemoet wordt gekomen aan de bezwaren van de senaat. Om hieraan een einde te maken wordt nu op initiatief van de commissie-Deetman in de Tweede Kamer onderzocht of de Eerste Kamer een terugzendrecht moet krijgen. Daarbij is het de bedoeling dat de senaat een wetsvoorstel waartegen overwegende bezwaren bestaan, terugstuurt naar de Tweede Kamer. Voorwaarde is wel dat de Tweede Kamer vervolgens definitief beslist over het voorstel.

De oproep van Wöltgens gisteren om het aan te laten komen op een conflict met de Eerste Kamer, met als consequentie mogelijke ontbinding van de senaat, heeft als nadeel dat een nieuwe Eerste Kamer moet worden gekozen door dezelfde leden van Provinciale Staten als de ontbonden senaat. Ontbinding van de senaat is slechts één keer om politieke redenen voorgekomen: in 1904 kwam het zover op gezag van de toenmalige minister-president Abraham Kuyper naar aanleiding van de Hoger Onderwijswet. De senaat had er toen stokje voor gestoken dat de Vrije Universiteit, het geesteskind van Kuyper, het ius promovendi, zou krijgen. Dat is de bevoegdheid om kandidaten te laten promoveren tot doctor.