Alleen boetes uitdelen helpt niet

Op de snelweg tussen Amsterdam en Utrecht is de politie een offensief tegen hardrijders begonnen. Psychologie is een belangrijk wapen in de strijd.

ROTTERDAM, 8 DEC. “Een groot deel van het publiek gelooft ons niet als we controles aankondigen. Maar wie op de A2 te hard blijft rijden, staat een verrassing te wachten. Over drie weken valt de eerste boete op de mat. De volgende dag weer één, en dan weer één.”

Projectleider Th. van der Wel van de Algemene Verkeersdienst verwacht veel van zijn experiment: een permanente, luidruchtig aangekondigde controle op de A2 tussen Utrecht en Amsterdam. Een nieuwe stap in het 'groot najaarsoffensief tegen snelheidsduivels' van het Actiecentrum handhaving snelheidslimieten, ondergebracht bij de Algemene Verkeersdienst te Driebergen. De pers speelt in dit najaarsoffensief een even cruciale rol als de politie. Want het gaat om het vergroten van de subjectieve pakkans: vooral het uitzicht op een bekeuring dwingt de hardrijder zijn tempo te matigen. En daarbij is publiciteit van groot belang.

Onder een viaduct bij Abcoude monstert Van der Wel naast een verdekt opgestelde radarpost het voortrazende verkeer en wijst hij een Russische man geduldig de weg als die zijn Mercedes met gierende remmen op de vluchtstrook parkeert om een briefje met 'Amsterdam' te tonen. Het verkeersbeeld op de A2 bevalt Van der Wel zeer: nauwelijks een automobilist op de linker rijstrook. “Normaliter is het daar drukker dan op de rechterbaan. Het is ideaal als de snelheidsverschillen zo gering zijn dat vrijwel niemand meer hoeft in te halen.”

Tussen Utrecht en Amsterdam rijdt men sinds maandag heel voorzichtig. Wie het nieuws nog niet had gehoord, kan het op roze borden langs de vangrail lezen. Vrome spreuken als “beheerst rijden is ook een rijstijl” waarschuwen de chauffeurs. Mochten die niet geïmponeerd zijn, dan staan verderop dag en nacht zes mobiele radarposten op wisselende plaatsen naast de rijbaan. Ze fotograferen de overtreders, waarna het proces-verbaal binnen drie weken wordt opgestuurd. Doel van het experiment is dat nog slechts tien procent van het passerende auto's op dit baanvak te snel rijdt.

Ongeveer 120.000 auto's maken dagelijks gebruik van de A2, een 'slagader' in het Nederlandse snelwegennet, aldus Van der Wel. Maar ook op verkeersveiligheidskaart van Nederland is dit baanvak een dikke, bloedrode streep. In anderhalf jaar deden er zich bijna duizend ongelukken voor. Bij de helft daarvan speelde een te hoge snelheid een rol. Niet verwonderlijk, want volgens metingen van de verkeersdienst rijdt 70 procent van de automobilisten er buiten de spitsuren te hard. Zelfs tijdens de spits is dit 35 procent. Sinds het begin van de controle signaleert de politie echter nog slechts 3,7 procent hardrijders, gisteren zelfs 0,8 procent, waarbij de zware regenval het beeld vertekende.

In de recente 'evaluatienota rijsnelhedenbeleid' werd geconstateerd dat de politie niet genoeg heeft aan repressieve middelen om de gestelde doelen voor de snelweg - niet meer dan tien procent te-hardrijders, een gemiddelde snelheid van 106 kilometer per uur - te bereiken. Volgens het Verkeerskundig Studiecentrum wordt rijgedrag pas blijvend veranderd bij een pakkans van één op zes. Dat zou jaarlijks 1,7 miljoen processen-verbaal betekenen en 190.000 'staandehoudingen' langs de weg - het zwaarste psychologische wapen tegen hardrijders. Voor politie en justitie volstrekt onhaalbare aantallen.

Vandaar dat de verkeerspolitie is begonnen snelheidscontroles van tevoren aan te kondigen. Op het eerste gezicht niet slim: hardrijders weten zo precies waar ze gas kunnen geven en waar niet. Maar bij het actiecentrum gaat men er conform de moderne verkeerspsychologie van uit dat niet de objectieve pakkans - bij snelheidsovertredingen nu één op 2.000 tot 3.000 - maar de subjectieve pakkans de automobilist dwingt zijn tempo te matigen. De verwachting van een forse boete heeft meer resultaat dan de boete zelf. Men vergroot die subjectieve pakkans op lange termijn niet door opblaasbare agenten en surveillance-wagens van triplex in de berm te zetten, volgens Van der Wel.

Het nieuwe woord is 'handhavingsvoorlichting', zo legt men bij het actiecentrum in Driebergen uit, gericht op gedragsverandering door waarschuwing en straf te combineren. Psychologisch is het volgens Van der Wel ook van belang dat de boetes binnen drie weken na de overtreding op de deurmat liggen. En om de afschrikwekkende werking nog groter te maken, wil het actiecentrum de automobilist een aparte boete geven voor elke radarpost langs de A2 die hij te snel passeert. Van der Wel: “Een forens kan zo op een dag tussen Utrecht en Amsterdam een boete of vier oplopen.”

Over enkele weken haalt de politie de waarschuwingsborden op de A2 weg om te kijken of de snelheid weer omhoog gaat. Afhankelijk van het resultaat blijven de borden dan weg of keren ze weer terug. Als het experiment succesvol blijkt, wordt de permanente controle uitgebreid tot de A28 richting Schiphol en de ringweg rond Amsterdam.

De initiatieven van het actiecentrum staan op gespannen voet met de door minister Hirsch Ballin (justitie) uitgevaardigde richtlijn om dit jaar ten minste 400.000 snelheidsboetes uit te schrijven. Om de veiligheid te vergroten, aldus het ministerie; om de staatskas te spekken, denkt het actiecentrum. Op de A2 zet de politie juist mankracht in om zo weinig mogelijk boetes uit te schrijven. Van der Wel: “Wij zijn geen collectant voor het ministerie.”