Staak het stereotyperen van de Russische vrouw

Aan het Russische politieke firmanent flonkert een nieuwe ster: de vrouwenpartij 'Vrouwen van Rusland', zo viel eind vorige maand in deze krant te lezen. Het hoge curiositeitsgehalte was er vast debet aan dat het artikel van Hans Nijenhuis een prominente plaats op de voorpagina kreeg. Het gekke is dat hijzelf wel een Rus lijkt, in de wijze waarop hij de uitspraken van verschillende vrouwen tegenover elkaar zet, met de impliciete boodschap dat het gedoe van de vrouwenpartij wat onzinnig is. Dat is met betrekking tot de positie van vrouwen in Rusland geen juiste boodschap.

Het is eerder alarmerend dan opwekkend dat 'Vrouwen van Rusland' 130.000 handtekeningen heeft weten te verzamelen en kan meedoen aan de verkiezingen van 12 december. Het verkiezingsprogramma is hoogst merkwaardig. Meer vrouwen in de politiek, staat erin. Maar eenmaal gekozen wordt van de vrouwelijke afgevaardigden niet verwacht dat zij zich ferm zullen uitspreken voor het een of andere standpunt. 'Waar vrouwen zijn is harmonie', is immers een belangrijke verkiezingslogan. De vrouwelijke afgevaardigden zullen voornamelijk de elkaar in de haren vliegende mannen met sussende woordjes moeten toespreken. Het mensbeeld dat aan de slogan ten grondslag ligt is kennelijk dat mannen agressief en opvliegend zijn, en vrouwen juist harmonieus en geduldig. De door feministes felbestreden sekse-stereotypering is door 'Vrouwen van Rusland' in een politiek jasje van progressieve snit gestoken.

Dat de partij vrouwen tegemoet treedt als een amorfe massa, waarin iedereen dezelfde belangen heeft (babyvoeding!) doet ook al het ergste vrezen. Het roept herinneringen op aan het Sovjet Vrouwen Comité van weleer. Deze communistische mantelorganisatie heeft decennialang zogenaamd de 'vrouwenbelangen' verdedigd. Ook dit comité behandelde de vrouw niet als mens, maar als categorie met een gemeenschappelijk belang: het moederschap. In de vrouwelijke natuur, zo valt in menige oude brochure van het Sovjet Vrouwen Comité te lezen, ligt het moederschap besloten: zij is gevoelig, streeft naar evenwicht en harmonie. De bedoeling was dat de staat vrouwen zou helpen werk met gezinstaken te combineren. Daar is, zo weten we inmiddels, niet veel van terechtgekomen. Het Sovjet Vrouwen Comité heeft gefaald in het behartigen van 'vrouwenbelangen' en is bij het progressieve deel der natie bepaald ongeliefd.

Wijselijk heeft dit comité zich een nieuwe naam aangemeten en heet nu Russisch Vrouwen Verbond. De voorzitster, Alevtina Fedoelova, is de lijsttrekster van 'Vrouwen van Rusland'. De partij denkt 10 procent van de stemmen te trekken, zo valt te lezen in de krant Segodnja van 23 oktober. Veel wordt verwacht van de mascotte van de partij, de populaire 'volksartieste' Natalja Goendareva. Zij is een 'echte Russische vrouw' die excelleert in dramatische rollen waarin tranen rijkelijk vloeien. 'Vrouwen van Rusland' verzet zich tegen snelle economische hervormingen en is nationalistisch georiënteerd. De opvatting dat vrouwelijke eigenschappen meer gewaardeerd zouden moeten worden, vormt de basis van de beweging.

Inderdaad maken vrouwen ruim 70 procent van de officieel geregistreerde werklozen uit. Dit zijn bijna allemaal vrouwen met een hogere opleiding. In de zich ontwikkelende privé-sector staan alleen typisch 'vrouwelijke' beroepen voor hen open, zoals secretaresse (liefst in kittig minirokje, zo valt uit personeelsadvertenties op te maken), schoonmaakster of kindermeisje. Duizenden vrouwelijke economen, juristen of universitaire docenten laten zich omscholen tot kapster of manicure, de nieuwe vrouwelijke ondernemers. Het merkwaardige is dat 'Vrouwen van Rusland' deze tendens juist versterkt door vrouwen zo nadrukkelijk te onderscheiden van mannen.

Haaks op de 'Vrouwen van Rusland' staat de aanpak van het Onafhankelijk Vrouwen Forum. Dit is een verzameling van meer dan 300 nieuwe democratische vrouwenorganisaties die geen enkele relatie hebben met de oude machtsstructuren. Hierin zijn geen megalomane waterhoofdorganisaties vertegenwoordigd, maar juist regionale werkverbanden van journalistes, kolchozeboerinnen, vluchtelingen, sociale werksters of werkneemsters van 'conversiebedrijven'. Al twee jaar opereert het Forum onder het motto 'democratie zonder vrouwen is geen democratie'.

De grote organisatorische kracht hierachter is het Moskouse Gender Instituut, een afdeling van de Academie van Wetenschappen. In de drie jaar van haar bestaan heeft het Gender Instituut zich ontwikkeld tot een geduchte politieke factor. De presidentiële oekaze van afgelopen maart 'over het staatspolitieke voorrangsbeleid voor vrouwen' kwam na pressie van dit instituut tot stand. De uitvoering wil tot dusver niet erg vlotten, een gedeeld lot met talrijke andere oekazes. Maar er ligt dan toch maar een richtlijn die, voor wie wil, houvast kan bieden.

Het standpunt dat het Forum in de verkiezingen inneemt is, dat de polarisering tussen 'witten en zwarten', 'goeden en schuldigen' of mannen en vrouwen contraproduktief is. Op de persconferentie van het Forum waarop zij haar visie op de verkiezingen uiteenzette werd opgeroepen om niet geslacht, maar democratische gezindheid en professionaliteit als leidraad voor het stemmen te nemen. Hiermee wordt al een eind tegemoetgekomen aan de door Nijenhuis opgetekende sceptische reacties. Sommige Forumleden hebben zich, na lang wikken en wegen, op hervormingsgezinde lijsten laten zetten. Anastasia Posadskaya, de directeur van het Gender instituut, is kandidaat bij Jabloko, de partij van de radicale econoom Grigori Javlinski (weliswaar op nummer 35).

De vraag is interessant waarom noch over het Gender Instituut, noch over het Onafhankelijk Vrouwen Forum iets te lezen valt in de Nederlandse pers. Het is hier toch geen Rusland? Eigenlijk is het verbazingwekkend dat er zo weinig aandacht wordt geschonken aan de positie van vrouwen in Oost-Europa, Rusland incluis. Voor enig inzicht in de sociale veranderingen aldaar is kennis hierover geen overbodige franje. Eenzijdige berichtgeving over een merkwaardige vrouwenpartij draagt zeker niet bij tot kennisvermeerdering, maar versterkt stereotype opvattingen over Russen (kunnen geen democratische politiek voeren) en over vrouwen (die kunnen het helemaal niet). Olga de Haan is auteur van het boek Vrouwen in de Sovjetunie: vrijheid gelijkheid en moederschap en co-auteur van Veranderingen in de voormalige Sovjetunie: mensen aan het woord.