Een Europees huis zonder muren

Bij de bouw van het 'Europese Huis' op de fundering van de eenheidsmarkt is in Maastricht alleen gewerkt aan het dak, de Monetaire Unie. De muren van het gebouw is men vergeten. Met deze beeldspraak leidden J. Muysken en L. Soete de preadviezen in van de Koninklijke Vereniging voor de Staathuishoudkunde die zich dit jaar beraadt over de vraagstukken die bij de totstandkoming van het Verdrag van Maastricht vergeten of onderbelicht zijn gebleven. Er is alle reden om kritisch stil te staan bij dit verdrag. Het elan van 'Europa '92' is al spoedig omgeslagen in Europessimisme. De Europese Unie blijkt machteloos te staan tegenover de massale werkloosheid.

Een van de belangrijkste elementen die in Maastricht zijn vergeten is het sociale luik dat niet in het verdrag is opgenomen. Muysken en De Neubourg stellen in hun preadvies dat het niet mogelijk is om op economisch terrein een aanvaardbare en blijvende integratie te bereiken zonder dat dit een complement heeft op sociaal terrein. De welvaartsstaat is naar hun mening niet zomaar een willekeurige sociale constructie, maar de uitkomst van een historische ontwikkeling die een vorm van beschaving weerspiegelt. Kern van de Europese beschaving is dat kapitalistische concurrentie gunstig is voor de economische ontwikkeling, maar dat deze concurrentie niet kan berusten op een rauwe vorm van het dienstbaar maken van menselijk kapitaal aan het winststreven van ondernemingen.

De vormgeving van een sociaal Europa heeft in deze opvatting een ideologisch karakter. Daarna zijn er ook zakelijke argumenten aan te voeren. Zo is er het gevaar van sociale dumping. Bij gebrek aan Europees sociaal beleid kan zich een unfaire concurrentie ontwikkelen waardoor de Gemeenschap ten slotte terechtkomt in een neerwaartse spiraal van op elkaar afdingende nationale staten.

Muysken en De Neubourg kiezen voor een pragmatische benadering. Een Europese sociale unie zou geleidelijk tot stand moeten worden gebracht. In de eerste plaats dienen een aantal sociale grondrechten te worden vastgelegd. Er zouden bodemwaarden moeten worden vastgesteld voor de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. Een Europees minimumloon zou moeten worden gecorrigeerd voor produktiviteits- en ontwikkelingsverschillen om te bereiken dat de economische integratie ook leidt tot sociale integratie. De Europese Commissie zou het initiatief moeten nemen voor een voorstel tot reorganisatie van de sociale zekerheid in de lidstaten zonder dat bindend op te leggen.

J. Pelkmans ziet als een belangrijke tekortkoming bij de vorming van de interne markt dat er geen sprake is van een gemeenschappelijke arbeidsmarkt. Daardoor wordt de opbouw van een doeltreffend sociaal beleid bemoeilijkt. De uiterst bescheiden EG-regelgeving in het kader van de sociale dimensie wordt gerechtvaardigd door het inroepen van subsidiariteit. Dit beginsel houdt in dat overheidsfuncties zoveel mogelijk aan de laagste overheden moeten worden toegewezen. Volgens Pelkmans is hier echter geen sprake van een economisch zinvolle toepassing van subsidiariteit. Integendeel, het beroep daarop voorkomt dat er een interne arbeidsmarkt tot stand komt. De weerstand hiertegen is groot, omdat daardoor de band van de nationale arbeidsmarkt met de nationale sociale bescherming en met de nationale verzorgingsstaat zou worden doorgesneden. Het gevolg is dat de fragmentatie van de interne Europese arbeidsmarkt praktisch versteend is, waardoor van een sociale unie voorlopig geen sprake kan zijn.

Zonder een sociale tegenhanger zou een monetaire unie weleens instabiel kunnen blijken te zijn. In de Economische en Monetaire Unie ontbreekt immers een mechanisme om macro-economische schokken op te vangen. Muysken en De Neubourg voeren nog een argument aan dat volgens mij doorslaggevend is. Naar hun oordeel is het definiëren van een sociaal Europa een noodzaak omwille van de Europese zaak zelf. Het gevaar bestaat dat de burgers van Europa de voordelen van de economische integratie zullen afwijzen als zij, bij gebrek aan een sociaal beleid, hun rechten en verworvenheden langzamerhand zien verdwijnen. Dan wordt Europa inderdaad alleen maar het Europa van de politici en de zakenlui.