Malawi ruimt 'Pioniers' op

NAIROBI, 6 DEC. Bij hevige gevechten tussen het leger en de para-militaire organisatie 'Jonge Pioniers' in het zuidelijke Afrikaanse land Malawi zijn dit weekeinde 22 doden en tientallen gewonden gevallen. Woedende militairen sloegen na de strijd aan het plunderen in de steden Lilongwe en Blantyre, daarbij geholpen door burgers. Vanochtend was het land weer rustig. Tijdens deze grootste crisis uit zijn 33-jarige regeerperiode werd niets vernomen van president Kamuza Banda, die al weken op sterven ligt.

De gevechten zijn een symptoom van een al maanden sluimerende machtsstrijd in Malawi. Banda, die zich in 1966 liet uitroepen tot president voor het leven, is al enkele jaren seniel. Officieel is hij 87 jaar, in werkelijkheid vermoedelijk ongeveer 95. In september moest hij in allerijl worden overgevlogen naar Johannesburg voor een hersenoperatie. De werkelijke macht in Malawi ligt bij Banda's vertrouweling John Tembo. De 'Jonge Pioniers' vormden tot dit weekeinde diens machtsbasis. Het offensief tegen de Pioniers door het leger lijkt een rechtstreekse aanval op Tembo, die zeer gehaat is bij de bevolking.

Aan de oprichting van de Jonge Pioniers lagen in 1964 nobele motieven ten grondslag. In deze jeugdorganisatie van de regerende Malawi Congres Partij (MCP) konden werkeloze jongeren een vak leren en arme kinderen een opleiding krijgen. Maar de Pioniers zijn veranderd in een levensgevaarlijke knuppel van de repressieve politieke cultuur die Banda in Malawi heeft geschapen. Zij ontvingen wapens van Banda om tegenstanders van de MCP te intimideren en te elimineren. In Israel en Zuid-Afrika kregen ze een militaire training van tien maanden. In ieder bedrijf of instituut in Malawi werd een Pionier geplaatst om te spioneren. Als gevolg van hun activiteiten verdwenen duizenden Malawiërs achter de tralies waar ze, in de woorden van Banda, “zullen rotten, rotten, rotten”. De 7.000 Pioniers werden een gevreesde para-militaire macht in dienst van Banda. Bij rellen vorig jaar tijdens een rechtszaak tegen Banda's opponent Chakufwa Chihana schoten Pioniers verscheidene demonstranten dood.

Bij een door Westerse donoren afgedwongen referendum in juni koos tweederde van de Malawiërs, tegen Banda's advies, vóór de introductie van het méér-partijenstelsel. Het laatste bastion van de één-partijstaat in zwart Afrika was daarmee gevallen. De wijdverbreide controle van Banda over politiek en economie was echter niet gebroken. Banda's bedrijven beheersen dertig procent van de economie en hij bezit grote landerijen. De autocratische leider liet iedere potentiële tegenstander uit de weg ruimen, of deze zich nu in Malawi zelf of als balling in het buitenland bevond. De Jonge Pioniers vormden het instrument voor zijn totale controle.

Na hun overwinning in het referendum eisten de gelegaliseerde oppositiepartijen onmiddellijke ontwapening en ontbinding van de Pioniers. De regering zegde dit aanvankelijk toe maar begon dit besluit vervolgens uit te stellen. De Pioniers moesten, volgens de strategie van de regering, door intimidatie bij de verkiezingen volgend jaar de MCP aan een overwinning helpen. John Tembo geniet onder de militairen geen steun. Zijn strategie steunde exclusief op de Pioniers.

Jonge officieren - de legerleiding gaf geen toestemming voor de actie tegen de Pioniers - hebben Tembo dit weekeinde de pas afgesneden. Zij begonnen de Pioniers als te grote concurrentie te ervaren. Eerder in de week had er in het noordelijk Mzuzu een incident plaats tussen soldaten en dronken Pioniers waarbij twee soldaten het leven verloren. De soldaten zwoeren wraak. Vrijdag beschoten enkele honderden van hen daarom het hoofdkantoor van de Pioniers in de hoofdstad Lilongwe evenals het aangrenzende hoofdgebouw van de MCP.

Zaterdag sloeg de woede over naar het commerciële centrum Blantyre. Juichende burgers moedigden de jonge militairen aan, het spektakel kreeg het aanzien van een bevrijding. De soldaten voerden tientallen Pioniers af naar hun kazernes en confisqueerden vrachtwagens vol wapens.

De Jonge Pioniers zijn uitgeschakeld en daarmee is de MCP haar spierballen kwijt. De afbraak van het systeem van Banda is begonnen, nog voordat hij zelf is heengegaan. De opvolgingsstrijd ligt na de verkapte staatsgreep van dit weekeinde weer wagenwijd open.