Sekte van Sun Myung Moon wint snel aanhang in voormalige Sovjet-Unie; Moon over Moskou; Kerstening in het Kremlin

Olga Katova is naar alle maatstaven een leuk Russisch meisje. Predikant Sun Myung Moon zal deze maand in Korea een echtgenoot voor haar zoeken met behulp van God, een computer en wat foto's. Olga is namelijk toegetreden tot de Verenigingskerk, een van de tientallen religieuze groepen die de geestelijke leemte opvullen die het communisme heeft achtergelaten. De kerk van Moon richt zich daarbij vooral op de jeugd. Bijvoorbeeld met een leerboek ethiek, dat inmiddels op tweeduizend middelbare scholen in Rusland wordt gebruikt.

De grote congreszaal in het Kremlin, waar de communistische partij van de Sovjet-Unie haar congressen placht te houden, zal zelden zo'n bont gezelschap hebben ontvangen als vorige week zondag. Schoolmeisjes met strikken in het haar maakten balletpasjes voor de spiegels, jochies in hun nette pak speelden tikkertje, onderwijzeressen met rouge op de wangen waren zelf te opgewonden om orde te houden. Het was een zonnige middag en in de meest defitige zaal van Moskou werd de 'Overwinning van de Volmaakte Ouders en de Familie' gevierd. Er was een balletvoorstelling, pianospel, en als hoogtepunt een toespraak van mevrouw Hak Ja Han Moon zelf.

'Waar homoseksualiteit, vrije seks, drugs en alcohol zijn'', zo zei mevrouw Moon, 'daar is echte liefde heel ver weg. Zij die Gods wil volgen, leiden een leven dat 180 graden tegensteld is.'' De zesduizend aanwezigen luisterden aandachtig, hoewel de allerkleinsten na drie kwartier aan de oortelefoontjes voor de simultaanvertaling begonnen te eten. De leer van de Verenigingskerk, zoals mevrouw Moon die nog eens uitlegde, is nu eenmaal niet eenvoudig. Haar echtgenoot heeft er zelf jaren voor nodig gehad om te doorgronden wat God met hem voor had.

Het Goddelijke Beginsel, zoals de leer in de kerk zelf heet, komt er heel kort samengevat op neer dat op paasmorgen 1936 Jezus aan de toen 16-jarige Sun Myung Moon heeft opgedragen Gods missie op aarde te voltooien. Die missie is onafgemaakt gebleven door de zondeval van Adam en Eva. Doordat de twee eerste mensen er niet in slaagden de volmaakte ouders te worden, is uit hen niet de volmaakte familie voortgekomen die had moeten leiden tot de volmaakte wereld. Sun Myung Moon heeft zo'n volmaakt huwelijk wel kunnen sluiten, in 1960 met Hak Ja Han, en sindsdien sluit hij ze ook voor zijn volgelingen. Vorig jaar in Seoel nog met 30.000 paren tegelijk. De volmaakte ouders Moon en de leden van hun kerk proberen, zoals mevrouw Moon het in het Kremlin zei, 'onbaatzuchtig liefde te geven aan anderen''. Als zij daarin slagen en ook grote families stichten - het echtpaar Moon zelf heeft dertien kinderen - kan er uiteindelijk een volmaakt mensentype ontstaan, en een volmaakte wereld.

Er bestaat, dat verhulde mevrouw Moon in haar Moskouse rede niet, kritiek op the Holy Spirit Association for the Unification of World Christianity, zoals de Verenigingskerk voluit heet. ('Unified Family' wordt ook wel gebruikt.) In de jaren zeventig kampte ze in de Verenigde Staten met beschuldigingen dat zij kinderen bij hun ouders zou weghalen en zou hersenspoelen. De kerk kwam ook in politieke problemen door haar onvoorwaardelijke steun aan president Nixon ('God needs Nixon') tijdens het Watergate-schandaal. In 1984 ten slotte moest Moon een gevangenisstraf van achttien maanden uitzitten wegens belastingontduiking. Maar dit alles heeft hem niet verhinderd zijn zendingswerk voort te zetten, zodat de groep op dit moment wereldwijd naar schatting twee miljoen leden heeft. En nu het communisme is verslagen, kan eindelijk ook Moons diepste wens in vervulling gaan: de kerstening van Rusland.

Contacten

Het succes van die operatie is boven alle verwachting, vertelt Peter Laschstadter, een missionaris die diep geloof paart aan strategisch denken. Laschstadter is al in 1983 door Moon naar Rusland gestuurd, toen nog ondergronds. Officieel werkte hij als vertaler bij een Oostenrijks bedrijf, maar zijn echte taak was het leggen van contacten en het verkondigen van het Beginsel. Hoewel hij niet uitsluit te hebben bijgedragen aan de val van het communisme, was zijn werk als religieuze 'mol' achteraf gezien slechts een beginnetje vergeleken met wat hij nu doet.

De Verenigingskerk is in de jaren van de perestrojka begonnen volgens de door haar haar beproefde methode, vertelt hij: uitwisselingsprogramma's via haar niet-religieuze organisaties. Moon heeft de afgelopen decennia talloze verenigingen opgericht voor wetenschappelijke, politieke en culturele activiteiten, die vakgenoten van over de hele wereld bijelkaar moeten brengen. De verenigingen worden mede gefinancierd door Moons zakenimperium, dat met machinefabrieken in Korea, high-tech bedrijven in Japan en media in de Verenigde Staten tot de grotere ter wereld gerekend mag worden.

Na eerst Russische journalisten en wetenschappers voor verscheidene activiteiten te hebben uitgenodigd, organiseerden de 'World Media Conference' (vooral journalisten) en de 'Summit Council for World Peace' (oud-staatshoofden en regeringsleiders) hun jaarvergaderingen in 1990 in Moskou. Sun Myung Moon werd als voorzitter van die organisaties uitgenodigd voor een ontmoeting op het Kremlin. En daar kwam hij met zijn aanbod: gratis studiereizen naar Amerika voor Russische studenten. Moon is een overtuigend redenaar, verklaart Laschstadter, en Michail Gorbatsjov vond het een mooi plan. In juli gingen de eersten en nog voordat 1990 voorbij was hadden 3500 Russische studenten en docenten een droom in vervulling zien gaan.

Eén van hen was de toen twintigjarige Olga Kotova. 'Ik had geen idee wat voor reis het zou zijn'', vertelt ze in de keuken van het 'kerkcentrum' in Moskou waar ze nu woont. 'Ik wist alleen dat het sightseeing was en één of ander seminar, en dat de organisator religieus was.'' Olga studeerde op dat moment biochemie aan de universiteit van Moskou en had naar eigen zeggen haar leven aardig op een rijtje. Dat ze werd uitgekozen door het internationale secretariaat van de universiteit was toeval: ze was net afgewezen voor een postdoctoraal jaar in de VS en dit was een troostprijs.

Het was natuurlijk prachtig om Amerika een keer te zien, maar de colleges van de leden van de Verenigingskerk bleken ook nog interessante antwoorden te geven op allerlei religieuze en persoonlijke vragen die bij Olga thuis nooit aan de orde kwamen. Veruit de meeste indruk maakte echter de sfeer. 'De mensen van de kerk waren zo ongelooflijk aardig. Het was moeilijk na tien dagen weer afscheid te nemen.'' Toen in december 1990 missionarissen uit Amerika op de universiteit in Moskou kwamen getuigen, ging ze dus af en toe eens kijken.

Seminars

De Verenigingskerk was toen inmiddels aan haar volgende stap begonnen. Door de studiereizen naar de VS was er genoeg vraag gecreëerd om de activiteiten naar Rusland zelf te verplaatsen, zegt Laschstadter. De banden met de bestuurders van de universiteiten in Moskou en Petersburg waren voldoende innig geworden om collegezalen te mogen gebruiken. Door het geven van lezingen op die twee universiteiten konden de missionarissen contact houden met degenen die in Amerika waren geweest, en die brachten weer andere belangstellenden mee. De studenten wilden best méér dan alleen colleges, en in de zomer van 1991 begon de kerk 'seminars' te organiseren.

Een seminar van de Verenigingskerk; dat betekent gespreksgroepen, maar ook kamperen, sporten, feesten en mensen ontmoeten. En dat alles gratis en voor niets, meestal zeven dagen lang en georganiseerd door vriendelijke mensen met een on-Russisch gevoel voor logistiek. Voor een bijeenkomst in Hongarije bijvoorbeeld, begin 1992, huurde de Verenigingskerk een trein af die de deelnemers vanuit Moskou naar het Balatonmeer bracht. De kerk was de eerste niet communistische organisatie die er, in het voorjaar van 1992, in slaagde de luxueuze partij-sanatoria langs de Zwarte-Zee-kust te huren. En wie een keer aan een seminar heeft deelgenomen, wordt automatisch (dat wil zeggen: geautomatiseerd) ook voor de volgende activiteit uitgenodigd.

Olga Kotova was er dus ook steeds weer bij. En heel langzaam begon ze iets te voelen bij alles dat haar werd verteld. Hoewel ze het grootste deel van haar tijd in het laboratorium moest doorbrengen omdat het het laatste jaar van haar studie was, besloot Olga ook af en toe de zondagsdiensten van de kerk te bezoeken. En het leuke was, zegt ze, dat ze daar dan steeds weer mensen tegenkwam die ze bij eerdere activiteiten had ontmoet.

De betrokkenheid groeide dus heel geleidelijk bij Olga, maar niet automatisch. In mei 1992 vroeg ze zich af wat ze eigenlijk aan het doen was. 'Ik had op dat moment drie maanden afgezonderd in het laboratorium gewerkt en was totaal uitgeput. Maar wat had al dat wetenschappelijke werk te maken met wat er tijdens de diensten op zondag werd besproken?'' Olga vond dat ze een beslissing moest nemen: of dieper in het geloof doordringen, of er helemaal uitstappen.

Die zomer volgde ze drie weken achter elkaar seminars. Toen ze daarvan terugkwam 'voelde ik dat het nodig was mijn eigen relatie met God te zoeken en begon ik thuis zelf te bidden''. Haar ouders zagen het met verbazing aan. Bij Olga thuis werd niet veel over persoonlijke dingen gesproken, en zeker niet over God, die officieel niet bestond in de Sovjet-Unie. Maar hun dochter zette door. 'Na een paar maanden merkte ik dat mijn gebeden langer en persoonlijker werden. Toen begon ik ook deel te nemen aan de programma's van Martin.''

Kaartenhuis

Martin, dat is Martin Meijer uit Utrecht. Hij is al meer dan tien jaar actief voor de Verenigingskerk. Sinds kerstmis 1991 getuigt hij in Rusland. Oorspronkelijk werkte hij vanuit zijn woning aan de Lenin-prospekt, nu ook vanuit het 'kerkcentrum' dat hij heeft ingericht aan de overkant van de straat. Er is inmiddels een twintigtal van zulke centra in Moskou; grote appartementen waar missiewerkers diensten houden en waar jongeren die zich intensiever in het Beginsel willen verdiepen enige tijd kunnen wonen. Het opzetten van deze centra was de logische derde stap van de Verenigingskerk, na de vliegreizen naar Amerika en de vakantie-seminars.

Het is de mens eigen om de fundamentele vragen over zijn eigen leven te willen beantwoorden, maar in Rusland is de vraagstelling volgens Meijer nu veel urgenter. 'Sinds het hele kaartenhuis waarmee men zich altijd heeft geïdentificeerd ineen is gestort, vragen veel Russen zich af waarvoor al die opoffering dan is geweest. Als alles wat ze zeventig jaar is verteld niet waar is, wat is er dan wel waar?''

Het 'geestelijke vacuum' waarover soms wordt gesproken sinds de val van het cummunisme, bestaat ècht, zo heeft Meijer ervaren. Jonge Russen zoeken volgens hem naar een doel in het leven nu alle bestaande autoriteiten in hun gezag zijn aangetast. De Nederlandse missionaris vergelijkt het met de hippie-tijd in het Westen. 'Alleen spelen hier de jaren zestig zich tegelijk af met de jaren negentig. Tegelijkertijd met het zoeken naar idealen is er het egoïstische materialisme, en dat maakt het voor jongeren niet eenvoudig een helder beeld te vormen van hun rol in de samenleving.''

De Russisch-orthodoxe kerk, die haar missen nog opdraagt in onverstaanbaar elfde-eeuws Russisch, biedt deze jongeren weinig antwoorden. Met de in lange zwarte pijen gestoken broeders praat je niet gemakkelijk over de beroepskeuze na school. Het gevolg is dat buitenlandse kerken en radicale sekten als de Witte Broederschap, waarvan de volgelingen onlangs in Kiev tevergeefs het einde van de wereld afwachtten, het vacuüm opvullen. Het Russische parlement nam er in juli een wet tegen aan, maar sinds de ontbinding van dat parlement is daar weinig meer van vernomen.

Adviezen

'Ik krijg hier mensen over de vloer die van de ene kerk naar de andere winkelen'', zegt Meijer. 'Die weten alles al van meditatie, reïncarnatie, boeddhisme en de islam en komen dan ook nog eens bij ons.'' Meijer brengt ze in contact met het Beginsel. Hij probeert ook praktische adviezen te geven, maar daarbij stuit hij nog al eens op andere erfenissen van het communisme: De Verenigingskerk krijgt hartverscheurende verzoeken om geld. Er melden zich ook mensen die hopen met de 'Moonies' voordelig naar het buitenland te komen. De kerk zou volgens Meijer nog best geld willen geven. 'Maar net als dat de G 7 aan Jeltsin politieke garanties vraagt dat de financiële steun goed terecht komt, moeten wij eerst de geestelijke basis leggen voor onze materiële hulp.'' Daarom is de eerste prioriteit nu het onderwijs. Sinds de zomer van 1992 zijn al meer dan tienduizend leerkrachten te gast geweest op seminars van de Verenigingskerk.

Zo kreeg Irina Petrova, lerares geschiedenis op school nummer 538 in zuid-west Moskou, vlak voor de zomervakantie een telefoontje. Of ze zin had deel te nemen aan een seminar over onderwijs. Natuurlijk wilde mevrouw Petrova dat, ook al had ze van de instantie die het organiseerde nog nooit gehoord. Haar dochter was ook nog meekomen. Op een buitenverblijf in de buurt van Moskou kwam ze die week in juli 1992 voor het eerst in contact met het Beginsel. 'Als historicus vond ik het interessant, het was de eerste keer dat ik zoveel hoorde over bijbelse geschiedenis en religie'', vertelt ze. 'Maar veel indrukwekkender dan de inhoud van de lessen waren de mensen die ze gaven. Ze waren zo aardig, bijna als ouders.''

De kerk was op het idee gekomen speciale weken voor leerkrachten te organiseren toen studenten naar hun seminars jongere broertjes en zusjes begonnen mee te nemen. De pionierskampen die de communistische jeugdbeweging Komsomol in de vakanties placht te organiseren, hadden ook zo hun vacuüm achtergelaten. Via de scholieren kwamen er leraren in contact met de Verenigingskerk en tot verbazing van de missionarissen reageerden die nog veel enthousiaster dan de kinderen. Het bleek dat de val van het communisme hun leven voor de klas direct had aangetast.

De vertrouwde boeken en methoden zijn in een paar jaar tijd achterhaald geworden, vertelt Petrova, die al vijftien jaar voor de klas staat. Wie ze nog gebruikt wordt door de leerlingen uitgelachen. Maar nieuwe boeken en methoden zijn er nog niet. Het onderwijzend personeel moet het voorlopig zelf maar uitzoeken, met behulp van krantenknipsels en improvisatie. Geschiedenislerares Petrova wil haar leerlingen nu graag vertellen over maatschappijleer, over godsdienst, over ethiek - over vakken waarin het communistische curriculum niet voorzag. Maar wàt moet ze vertellen, en hoe?

Mijn wereld en ik, de weg naar Vereniging heet het lesboek dat de Verenigingskerk dit voorjaar, na tientallen seminars met leerkrachten als Irina Petrova, heeft doen uitkomen. Het is bestemd voor de klassen acht en negen, dat wil zeggen voor leerlingen van dertien en veertien jaar. Het eerste deel behandelt de grote wereldreligies, inclusief die van Sun Myung Moon. Het tweede deel, dat volgende maand naar de drukker gaat, zal dieper ingaan op vraagstukken betreffende seksualiteit en familie.

Voor het ontwikkelen van de methode heeft de kerk de hulp ingeroepen van een hoogleraar in de pedagogiek, want dergelijk werk was voor de volgelingen van Sun Myung Moon geheel nieuw. Geen enkele overheid heeft de Verenigingskerk ooit gevráágd kinderen te onderwijzen. Maar in het huidige Rusland vormen leerkrachten en schooldirecteuren hun eigen overheid. De eerste druk van honderdduizend (gratis) exemplaren is inmiddels verspreid over tweeduizend scholen. Vooral de directeuren in gebieden die streven naar meer autonomie, zoals Tatarstan, Kalmoekië en Siberië, schijnen enthousiast te zijn. Het ministerie van onderwijs in Moskou heeft onlangs honderd exemplaren van Mijn wereld en ik besteld om experts te laten beslissen of het in heel Rusland in het lesrooster moet worden opgenomen. Ambtenaren hebben inmiddels enkele keren de seminars bezocht. Net als hun collega's van het ministerie van binnelandse zaken, met wie de missionarissen onderhandelen over lessen aan jeugdige criminelen in de 'opvoedings- en arbeidskolonies'.

Op middelbare school 538 werkt Irina Petrova nu drie maanden met de methode en ze is razend enthousiast. De leerlingen vinden het leuk, zegt zij, omdat er veel meer praktische oefeningen en spelletjes in zijn opgenomen dan bij Sovjet-leerboeken gebruikelijk was. Bij het hoofdstuk over oosterse godsdiensten bijvoorbeeld mocht de hele klas op de grond gaan zitten voor een lesje meditatie. 'Mijn wereld en ik is vooral zo goed omdat er zoveel oefeningen zijn om jezelf te leren kennen, en dat is precies waar de kinderen op deze leeftijd mee bezig zijn.''

Pornografie

Religie gaat over de keuze tussen goed en kwaad en daarom is het op school zo belangrijk. Kinderen hebben in dit land nooit geleerd eigen keuzes te maken, zegt Petrova. Maar nu in elk metrostation pornografie te koop ligt, nu de kranten vol staan met misdaad en geweld, moeten zij dat wel kunnen. Dat is ook waarom, denkt zij, de ouders van haar leerlingen het allang best vinden dat de kinderen op school horen over het Beginsel. De 45-jarige Petrova zelf zal zich niet snel laten bekeren, maar voor de kinderen is het nadenken over godsdienst goed, dat weet ze zeker.

De honderd, honderdvijftig missionarissen die Sun Muyng Moon naar Rusland heeft gestuurd, kunnen het werk inmiddels nauwelijks meer aan. Gelukkig voor hen beginnen Russische volgelingen steeds meer taken over te nemen.

Olga Kotova besloot op 18 april 1993 zich volledig aan de kerk te wijden. Ze had toen net bericht gekregen uit Amerika dat ze, inmiddels afgestudeerd, was toegelaten voor een postdoctoraal jaar. Ze wist niet wat ze doen moest, maar op die achttiende april moest ze in een gebed tijdens een seminar sterk denken aan hoe Abraham was gevraagd zijn zoon Isaac op te geven. Kort daarna nam ontslag bij de universiteit, pakte haar spullen en ging in het kerkcentrum aan de Lenin-prospekt wonen. Ze kreeg een training om zelf seminars te kunnen geven werd missionaris. Nu getuigt Olga op straat. Ze gaat middelbare scholen langs om Mijn wereld en ik te presenteren. En het was op uitnodiging van Olga dat de duizenden scholieren en leerkrachten vorige week zondag het evenement met mevrouw Moon bezochten.

Dit is slechts het begin. In september zag Olga een video van de massale huwelijksinzegening door dominee Moon in het Olympisch stadion van Seoul en besefte ze dat zij ooit ook zo in het wit zou staan. Sun Myung Moon koppelt nu eenmaal jonge volgelingen van over de hele wereld persoonlijk aan elkaar. De Verenigingskerk gelooft dat hij door zijn contacten met het Hogere beter inzicht heeft in welke mensen-combinatie tot het volmaakte huwelijk kan leiden. Toen de kerk kleiner was, ging dit koppelen in een grote zaal met aan de ene kant de jongens, aan de andere kant de meisjes en een heen en weer lopende Moon in het midden. Zo is Martin Meijer aan zijn vrouw uit Puerto Rico gekomen. Tegenwoordig is de kerk daarvoor helaas te groot. Nu sturen de kandidaten een vragenlijst en een foto in.

De volgende huwelijkszegening is in 1995, dus Olga dacht nog tijd genoeg te hebben. Eind oktober vertelde Martin ineens dat de eerstvolgende koppelingssessie ('matching') voor de ceremonie van 1995 al deze Kerstmis zal zijn. De afgelopen weken heeft Olga zich afgevraagd of ze zich al kan weggeven aan iemand die ze niet kent. 'Na enkele sessies met Martin begin ik te voelen dat ik zover ben. Ja, ik ben bereid wie dan ook als echtgenoot te aanvaarden.''

Olga heeft nu van Martin het vragenformulier gekregen, en als dit stuk in de krant verschijnt zijn de antwoorden met haar foto waarschijnlijk net naar Korea gestuurd. In januari zal zij dan een foto en de naam ontvangen van de man met wie zij in 1995 zal trouwen. Elkaar voortijdig opzoeken is er, met de internationale combinaties die Moon gewoonlijk maakt, om praktische redenen niet bij. 'Maar ik weet dat mijn aanstaande echtgenoot net als ik een hart heeft om lief te hebben en zichzelf op te offeren'', zegt Olga hoopvol, 'want dat hebben alle leden van de kerk toch van dominee Moon geleerd.'' Dit weekeinde zou ze haar ouders inlichten.