Duivelsknecht van Sint brengt kerstgeschenken rond

Tot en met 6 januari wordt in het Nationale Onderwijsmuseum aan de Nieuwemarkt 1a in Rotterdam een tentoonstelling gehouden met als thema: De onbekende Sint-Nicolaas.

De vraag wie de 'echte' Sint-Nicolaas is, geeft geen pas. Sint-Nicolaas is echt, in welke gedaante hij ook verschijnt. Zou echter gevraagd worden wie van het bijgaand afgebeelde drietal de echte Sinterklaas is, dan is het antwoord: geen enkele. De drie ansichtkaarten waarop ze staan afgebeeld zijn namelijk ruim voor de Eerste Wereldoorlog in Saksen gefabriceerd. Daar werd van oudsher allerlei speelgoed voor de export vervaardigd en werden veelkleurige prentenboeken gedrukt, waarvan de kaarten maar een 'afleggertje' vormden. Onderaan zo'n kaart was altijd wel ruimte over om in de taal van het betreffende land de gewenste boodschap af te drukken, in dit geval: Groeten van St. Nicolaas. Maar aan de afbeeldingen zelf is verder weinig 'Nederlands'.

Behalve in ons land wordt of werd Sint-Nicolaas ook in België, Noord-Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk, Tjechoslowakije, Zwitserland en zelfs nog in een stukje van Italië gevierd. Echter nooit zo uitbundig en zo lang als bij ons, waar hij kort na de elfde van de elfde verschijnt, de dag waarop de kinderen in Noord-Nederland Sint-Maarten vieren en in het zuiden de raad van elf wordt geïnstalleerd. In het buitenland komt Sint enkel voor de kleintjes, bij voorkeur op z'n sterfdag, en laat slechts appels en snoepgoed achter voor hen die braaf zijn geweest. Echt vertonen doet hij zich meestal niet. Alleen de presentjes herinneren aan zijn bestaan als kindervriend. En van de boeman, die aan de schoorsteen luistert of de kinderen wel braaf zijn geweest, is (behalve in Oostenrijk) al helemaal geen spoor te bekennen. Sints knecht is reeds lang geleden uitgebannen of is getransformeerd tot de brenger van de kerstgeschenken zoals de Franse Père Noël of Petit Noël en de Duitse Knecht Ruprecht.

Alleen op de middelste kaart is nog iets van die knecht te vinden. Hij bungelt, uitgerust met een minuscuul kerstboompje en zakje, als popje aan de hand van Sint-Nicolaas. Bij nadere beschouwing lijkt hij verdacht veel op de kerstman (Weihnachtsmann of Father Christmas) en dat is hij ook. Daarvan afgeleid is weer de Amerikaanse Santa Claus met zijn bollewangenhapsnoet.

Zonder opzet van hun kant zijn Weihnachtsmann en Santa Claus reeds lang geleden van hun meester gescheiden en hebben ze een klein deel van diens rol overgenomen: het aandragen van geschenken. Verder zijn ze machteloos in de letterlijke betekenis van het woord. Van oorsprong vertegenwoordigen ze het geknechte kwaad en lang geleden werden ze door Sint-Nicolaas aan een lange ketting meegevoerd in de optocht die jaarlijks te zijner ere werd gehouden. Als duivelsknecht moesten ze alles doen wat de heilige hun gebood.

Onze Piet draagt die ketting ook niet meer. Zijn pakje uit de tijd van de Spaanse overheersing is elegant. Slechts zijn gelaatskleur en zijn handen verraden nog zijn herkomst. Want zoals het liedje zegt, hij is 'zwart als roet'. Het is dus geen kleur die naar een of ander ras verwijst. Gezicht en handen zijn pik- of pekzwart gemaakt. Dat is de oudste en tevens goedkoopste manier van vermomming. De viering van Sint-Nicolaas is namelijk nauw verwant geweest aan de winterfeesten en mommerijen die samenhangen met de 'omgekeerde wereld', waarin waarden en normen voor korte tijd op hun kop werden gezet. Maar behalve het zwart heeft Piet zijn duivelse trekken volledig verloren. Van de roe gaat geen dreiging meer uit en zelfs poseert hij tegenwoordig meestal als kindervriend - een imitatie van de Sint - in plaats van als kinderschrik.

Aan de andere kant is ook de functie van Sint-Nicolaas als (bescherm)heilige reeds lang geleden uitgehold. Zo wordt onder andere in de 'Grote Koenen' vermeld dat de bijnaam 'Goedheiligman' van 'goed huwelijksman' is afgeleid. Maar dat hij die bijnaam ook waar maakt zal tegenwoordig niemand meer geloven, in tegenstelling tot het meisje (meer een jonge vrouw) op de linker kaart. Onder het licht van de maan reikt Sint haar het hart van een vrijer, dat ze met beide handen dankbaar aanvaardt. Sint heeft nog meer van dergelijke harten in de zak, terwijl ook de drie gouden bolletjes op de voorgrond naar zijn functie als postillon d'amour verwijzen. Volgens de oudste legende wierp hij op drie achtereenvolgende nachten bij drie zusters van verarmde adel telkens een zakje met goudstukken naar binnen. Zo hielp hij hun aan een bruidsschat, dus aan een man en bewaarde hij hen voor de prostitutie. Bij ons herinnert nog vaag de vrijer van taaitaai of speculaas aan de rol van de Sint als huwelijksmakelaar.

De Sint-Nicolazen op de middelste en de rechter kaart staan nog veel verder van onze Sinterklaas af. Op eerstgenoemde kaart staan de schoenen voor de deur, maar ze worden hoofdzakelijk met appels, die oorspronkelijk zaaigoed symboliseerden, gevuld. Gelet op het dikke pak sneeuw is Sint hier eerder een Germaanse midwinterbode, die behalve voor zaaigoed, de appels, ook voor goede weersomstandigheden zorgt. Onder een deken van sneeuw kan het zaad immers het beste kiemen. De Sint op de rechter kaart heeft geen andere, direct herkenbare functie dan die van geschenkenbrenger. De hulsttakken met bessen op de grond en in zijn mand maken evenwel duidelijk dat hij die mooie cadeaus met Kerstmis(!) en niet op 6 december brengt.

Tegen het licht van het optreden van de drie buitenlandse Klazen blijft het een groot en nog steeds onopgelost raadsel hoe Sint zich in dit calvinistische land door de eeuwen heen heeft kunnen handhaven en waarom zijn komst uitgebreid en langdurig wordt gevierd. Hoe lang nog? Ook dat blijft een raadsel, maar als het aan de redactie van de kinderpagina ligt waarschijnlijk niet al te lang meer. Op vrijdag 12 november stond daar namelijk een prijsvraag voor het inzenden van een tekening van 'een hele lieve zwarte (of een andere kleur) piet'. Jammer! Die vreselijke Piet waart reeds langer in ons midden en vormt de grootste bedreiging voor de Sint. Hij is de Kerstman, die guitig bedoelde oliebol met zijn rode hansworstenpakje en zijn domme, holle lach.