Deuken in CDA's rubberen bastion

Bij de Partij van de Arbeid wordt weer gelachen; bij de VVD trouwens ook. Het CDA in verwarring, dat is sinds lang niet vertoond. En wat voor een verwarring. Het rubberen bastion, begint zowaar deukjes op te lopen. Nu de ring van zelfvertrouwen is doorbroken, gaat het ook direct goed mis. Geen onbekend verschijnsel in de politiek overigens. Nergens is de wet van Murphy zo van toepassing als in het politieke bedrijf, dus ook bij het CDA. De ene brand is nog niet geblust of de andere dient zich al weer aan. WAO, bijstand, huurwaardeforfait de nederlagenlijst van het CDA begint indrukwekkende vormen aan te nemen. Is het allemaal nog te vatten onder de noemer incidenten, of beginnen de misslagen van het CDA structurele trekken te vertonen?

Voor het antwoord op die vraag is het nu nog te vroeg. Bekend is immers dat het door de media bedreven pupillenvoetbal nergens zo goed wordt beoefend als op en rondom het Binnenhof. De ene keer staan alle camera's bij de PvdA, de andere keer bij de VVD en nu bij het CDA. Dat ze bij de ene partij langer staan dan bij de andere heeft alles te maken met het weerstandsvermogen van de betrokken partij. Een partij die intern een gesloten front vormt, weet zich gesterkt door de gedachte dat de bui snel zal overdrijven. Maar of het CDA nog over die tot voor kort rostvaste zekerheid beschikt, wordt steeds twijfelachtiger. Daarvoor vertoont de reeks verschillende incidenten een te vast patroon.

Dat patroon is de verbale daadkracht van aanstaand politiek leider Brinkman die telkens maar bitter weinig wordt gevolgd door concrete resultaten. Het produkt Brinkman zoals dat de afgelopen jaren zorgvuldig is opgebouwd, staat voor 'doen wat nodig is' en 'knopen doorhakken'. De conduitestaat van de politicus Brinkman spoort daar niet mee. Geen probleem voor degene die vooral de beeldvorming van belang acht en zich minder bekommert om het resultaat. Brinkmans 'voetzoeker-politiek' van hard vanaf de zijlijn roepen, weglopen en uiteindelijk met veel minder genoegen nemen begint zich echter tegen hem te keren. Het gaat opvallen dat de ferme taal die de fractievoorzitter van het CDA buiten het parlement bezigt, in de Tweede Kamer zelf haast nooit wordt herhaald. Daar schuwt Brinkman zelfs het debat, ook al wordt hij daartoe openlijk uitgedaagd.

Wat wil Brinkman?, vraagt men zich niet alleen buiten, maar steeds vaker ook binnen het CDA af. Brinkman wil regeren, dat is duidelijk. Brinkman wil daadkrachtig regeren, dat is eveneens duidelijk. Maar kan hij het ook? Een premier die alleen maar tot spoed maant, komt niet ver. Brinkman heeft de afgelopen weken een aantal gevoelige nederlagen geleden. Op het terrein van de WAO heeft hij moeten inbinden. Zijn pleidooi om de bestaande gevallen in deze regeling alsnog ter discussie te stellen, vond bij het kabinet geen gehoor. De wijziging van de bijstand is alom uitgelegd als een overwinning voor PvdA-staatssecretaris Wallage. Tot overmaat van ramp kwam daar eergisteren ook nog de potsierlijke vertoning bij rond de verlaging van het huurwaardeforfait, een zaak waarin het CDA ook al moest terugkomen van een eerder standpunt.

Het gevolg is dat Brinkman op de winst -en verliesrekening die op het Binnenhof wordt bijgehouden zwaar in de min staat. Nu weet Brinkman als geen andere politicus dat op die vierkante kilometer in Den Haag een geheel eigen werkelijkheid heerst. Al te gauw zal hij zich dus niet van de wijs laten brengen. Eén bezoekje aan Joop van den Ende en de wereld ziet er al weer een stuk zonniger uit. Anders wordt het als zijn nederlagen de beeldvorming gaan aantasten en de begrippen eerlijk en helder plaatsmaken voor een 'losers-imago'. Dan zal hij willen terugvechten met alle mogelijke riskante gevolgen voor de coalitie. Zaak is dan wel dat Brinkman zijn partij achter zich heeft. Het CDA heeft in dit stadium vooral behoefte aan rust.

Naarmate de verkiezingen naderen is een middenpartij als het CDA niet gebaat bij al te veel uitgesprokenheid. Om het in maatschappelijk middenveld-begrippen termen uit te drukken: niet alleen het Nederlands Christelijk Werkgeversverbond moet worden bediend maar eveneens het Christelijk Nationaal Vakverbond. Getuige de ontwikkelingen van de laatste weken lijkt het er op dat de 'oude' CDA-garde gepersonificeerd door mensen als Lubbers en De Vries meer naar die klassieke plaatsbepaling heeft gekeken dan Brinkman.

Interessant bij dit alles is het behoedzame optreden van de PvdA. Hier en daar een speldeprikje, maar voor het overige houdt de PvdA zich - althans in het openbaar - opmerkelijk afzijdig. Daar weet men dat bij het CDA niets zo solidariserend werkt als aanvallen van buitenaf op de leider. Toenmalig CDA-voorman Van Agt hoefde de PvdA maar één maal te beschuldigen van een 'Actie beschadiging lijsttrekker CDA' en de eenheid in zijn zwaar verdeelde partij was direct hersteld.

Aan de andere kant kan marathonloper Kok in zijn reeds zo veel besproken eindsprint niets zo goed gebruiken als een lijsttrekker van het CDA die net als hij op achterstand staat. Het CDA staat nu al geruime tijd in de peilingen op een zetelaantal dat niet boven de 44 uitkomt. De gemeenteraadsverkiezingen in Brabant brachten vooral het CDA een zware klap toe. Als de verkiezingen de peilingen bevestigen, betekent het dat het CDA met Brinkman als lijsttrekker het 'Lubbers-effect' in één keer verspeeld heeft. Tevens zou het inhouden dat de in de jaren zestig begonnen trendmatige neergang van de confesionele partijen zoals die zich tot 1982 openbaarde weer wordt ingezet. Op dat moment zit het CDA echt in de problemen.

Brinkmans voornaamste doel is het verlies van zijn partij zo beperkt mogelijk te houden. Maar een andere zorg van hem is het kabinet waaraan hij straks leiding moet gaan geven. In zijn hart zou hij niets liever willen dan regeren met zijn vriend Wiegel. Die mogelijkheid heeft de VVD deze zomer uitgesloten. Bovendien voelt zijn eigen partij weinig voor partnerruil als het kabinet de reguliere termijn gewoon uitzit. Alles wijst tot nu toe op een coalitie die bestaat uit drie partijen: CDA, PvdA en D66. Een coalitie waarvoor het CDA als grootste partij weliswaar de minister-president levert, maar ook een coalitie waarin het CDA niet meer over een meerderheid beschikt. Spanning is dus al bij voorbaat ingebakken.

Daarbij komt dat als de kabinetsformatie uitdraait op een voortzetting van de samenwerking met de PvdA Brinkman als premier heel wat vertrouwen zal moeten zien te winnen bij zijn coalitiepartner. Zijn jaren als fractieleider van het CDA heeft Brinkman zich niet ontpopt als fervent aanhanger van het kabinet. Kortom, hij zal worden geconfronteerd met heel wat 'oud zeer'. De kans op een valse start als minister-president is zodoende volop aanwezig.

Het komt nu allemaal zeer snel dichterbij: een campagne waarin de CDA-lijsttrekker een beleid van een kabinet moet verdedigen dat in zijn ogen maar zeer gedeeltelijk is geslaagd, slechte verkiezingen en ten slotte een kabinet dat hij eigenlijk niet ziet zitten. Het zou iets kunnen verklaren van de onrust die zich nu al zo overduidelijk van Elco Brinkman heeft meester gemaakt.