De zieke schaker

Zoals de Minotaurus in zijn hol, zo wacht de zieke schaker in zijn hotelkamer op zijn tegenstander. De tegenstander treedt binnen en wordt bevangen door de giftige dampen die zwaar blijven hangen in deze onderwereld. Mint, tijgerbalsem of het ectoplasma van de zieke schaker, het valt niet meer te onderscheiden voor de tegenstander die tastend zijn weg zoekt door de nevel van warm wasemende handdoeken naar de vage gestalte die dreigend op hem wacht. 'Ik had dit moeten weigeren'', is zijn laatste gedachte voor hij het bewustzijn verliest en als een zielloze automaat de bewegingen uitvoert die hem naar de verlossende nederlaag zullen voeren.

Ik stel het een beetje schilderachtiger voor dan het in werkelijkheid toeging bij het Interpolistoernooi. De partij Karpov-Joesoepov werd niet in Karpovs kamer gespeeld, maar in een conferentiezaaltje in zijn hotel. Het neemt niet weg dat Joesoepov het had moeten weigeren. Hij is te aardig. Vorig jaar speelde hij een kandidatenmatch tegen Timman. Joesoepov had een mooie suite in het hotel gekregen. Toen kwam Short, de tegenstander van Karpov, en zei: die suite is voor mij, anders gebeurt er iets vreselijks. Joesoepov vond het niet erg, hij ging zonder morren naar een veel kleinere kamer. Het is mooi om zo aardig op te treden, maar je kan het je alleen permitteren als je een ware heilige bent. Als er werkelijk geen spoor van bitterheid en teleurstelling in je ziel achterblijft na het weggeven van je rechten. Wie ook maar enigszins het gevoel houdt dat hij, omdat hij geen bruut wilde zijn, een doetje is geworden, heeft al een morele nederlaag geleden voor de partij begint.

Laten we ons niet teveel verliezen in romantische zielknijperij. Dat Karpov won van Joesoepov kwam misschien ook wel een beetje doordat hij wit had en na Kasparov de sterkste speler ter wereld is. Maar juist omdat Karpov zo sterk is, wekt het ergernis dat hij zo vaak privileges kan bedingen. Het zou niet nodig moeten zijn. In de eerste ronde van het Interpolistoernooi, voor ik werd uitgeschakeld, zat ik vlak voor de glazen deur van de speelzaal. Achter die deur zou ik een sigaret kunnen roken en tegelijk in de gaten houden of ik weer aan zet was. Het mocht niet, want achter de glazen deur zou je met een toeschouwer over je partij kunnen spreken. Het valt te billijken dat het niet mocht, maar het was zuur om te bedenken dat Karpov, jaren geleden in een allesbeslissende laatste ronde van een ander Interpolistoernooi, tijdens zijn partij drie kwartier het gebouw had verlaten om ergens in Tilburg bankzaken te regelen. Dat mocht wel. En dan die keer dat Karpov in Gijon tegen Joedasin de partij had opgegeven en zijn notatiebiljet al had ondertekend, en vervolgens met succes bepleitte dat hij de partij nog eens over mocht spelen, dat zou een ander niet gauw gelukt zijn.

Ook Kasparov heeft er een handje van om aan alle schitterende parels van zijn kroon nog een paar valse toe te voegen. Die partij tegen de Spaanse televisiekijkers, waar ik het een tijdje geleden over had, die in voor hem verloren stand werd afgebroken en die hij door slinkse manoevres nog wist te winnen. De schoonheidsprijs van de Olympiade in Manilla 1992, toen hij als jurylid niet alleen voor zijn eigen partij stemde, maar ook zware druk uitoefende op de andere juryleden om hetzelfde te doen. Het is alsof deze twee K's geen trots kennen, alleen ijdelheid. Wie denkt dat dit typisch moderne verwording is, vergist zich. Ook van Aljechin zijn dit soort kleinmenselijkheden opgetekend.

Een lange partij, met vele schaakjes en omtrekkende bewegingen, maar van de eerste tot de laatste zet gierend spannend. Het loont de moeite om hem aandachtig na te spelen en tot de dag van vandaag zijn de secondanten van de spelers bezig om uit te vinden of wit in de tweede helft een winst heeft gemist.

Wit Sjirov - zwart Ivantsjoek, Interpolis halve finale, tweede partij.

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 Pg8-f6 4. e4-e5 Pf6-d7 5. Pc3-e2 c7-c5 6. c2-c3 c5xd4 7. c3xd4 f7-f6 Dit ziet er goed uit, maar later in de barragepartij deed hij het anders. Misschien vertrouwde hij 8. Pf4 niet. 8. f2-f4 f6xe5 9. d4xe5 Hierna komt wit niet meer tot de rochade, maar 9. fxe5 gaat niet goed wegens 9...Dh4+ 10. Pg3 Lb4+ 9...Pb8-c6 10. Pg1-f3 Lf8-b4+ 11. Pe2-c3 Pd7-c5 12. Lc1-e3 Dd8-a5 13. Dd1-c2 0-0 14. Ta1-c1 d5-d4 15. Pf3xd4 Pc6xd4 16. Le3xd4 Tf8xf4 17. Tc1-d1 Da5-c7 Wit is in ernstig gevaar, maar hij blijft nog net boven water. Na 17...Ld7, met de dreiging door 18...La4 te winnen, heeft wit nog 18. a3 18. Lf1-e2 Lc8-d7 19. Th1-f1 Ld7-a4 Hij wil toeslaan. Na rustig 19...Taf8 zou wit zich met 20. Txf4 Txf4 21. Dd2 Tf7 22. Lf3 kunnen verdedigen. 20. b2-b3

Dia 1

20...Pc5xb3 Op het eerste gezicht lijkt 20...Pd3+ goed, maar na 21. Txd3 Txd4 heeft wit het sterke 22. Th3 21. Tf1xf4 Pb3xd4 22. Dc2xa4 b7-b5 22...Lxc3+ zou nog niet zoveel uithalen, maar als wit nu 23. Da6 zou spelen, zou 23...Lxc3+ 24. Kf1 Dxe5 beslissend zijn. Wit moet de dame geven. 23. Da4xb4 Pd4-c2+ 24. Ke1-d2 Pc2xb4 25. Tf4xb4 a7-a6 Het resultaat van zwarts overval is een onduidelijke stelling. Vooreerst werken wits stukken slecht samen. 26. Tb4-d4 Dc7xe5 27. Kd2-e1 De5xh2 28. Le2-f3 Ta8-f8 Achteraf was men van mening dat zwart na 28...Tc8 winstkansen zou hebben. 29. Pc3-e4 h7-h6 30. Pe4-f2 Dh2-c7 Hier bood Ivantsjoek remise aan. 31. Td4-d6 Dc7-c3+ 32. Ke1-f1 Dc3-c4+ 33. Kf1-g1 Dc4xa2 34. Td1-e1 Da2-a3 35. Te1xe6 Tf8xf3 Dit kwaliteitsoffer is een riskante poging om met geweld remise te forceren. Het idee is dat zwart altijd eeuwig schaak zal hebben als wit zijn stukken in de aanval brengt. Dat zal tenslotte ook juist blijken, maar voor het zover is, moet zwart nog vele moeilijke uren doorstaan. 36. g2xf3 Da3xf3 37. Td6xa6 Kg8-h7 38. Ta6-b6 Df3-d5 39. Pf2-e4 Dd5-d4+ 40. Kg1-g2 b5-b4 41. Tb6-b7 Dd4-b2+ 42. Pe4-f2 Db2-d2 43. Tb7-b5 b4-b3 44. Te6-b6 b3-b2 45. Tb5xb2 Nu deze pion verwijderd is, kan wit zich aan zijn eigenlijke taak wijden: mat geven. Hij heeft verschillende plannen: met toren en paard pion g7 aanvallen, of een aanval die Th8 mat als bekroning moet hebben. Hij probeert in het vervolg alles, maar kan tenslotte eeuwig schaak niet ontlopen. 45...Dd2-g5+ 46. Kg2-f1 Dg5-c1+ 47. Kf1-e2 Dc1-c4+ 48. Ke2-f3 Dc4-d5+ 49. Pf2-e4 Dd5-f5+ 50. Kf3-e3 Df5-h3+ 51. Ke3-d4 Dh3-d7+ 52. Pe4-d6 Dd7-e6 53. Tb2-b5 De6-e2 54. Pd6-f5 De2-d2+ 55. Kd4-e5 Dd2-c3+ 56. Ke5-d6 Dc3-d3+ 57. Kd6-e7 Dd3-a3+ 58. Pf5-d6 Da3-e3+ 59. Ke7-d8 De3-d3 60. Tb6-c6 Dd3-d4 61. Tb5-b7 Dd4-d5 62. Tb7-c7 Kh7-g8 63. Kd8-c8 Dd5-e5 64. Kc8-d7 Kg8-h7 65. Pd6-e8 De5-a1 66. Kd7-d8 Da1-a8+ 67. Kd8-e7 Da8-a3+ 68. Ke7-f7 Da3-f3+

Dia 2

69. Tc6-f6 Hoe kritiek de situatie voor zwart is, blijkt uit de variant 69. Pf6+ gxf6 70. Txf6. Hier is zwart bijna mat, maar een geforceerde winst zit er toch net niet in voor wit. Sjirov probeert het op een andere manier. 69...Df3-g3 70. Tf6-d6 Dg3-f3+ 71. Kf7-e7 Kh7-g8 72. Td6-a6 Df3-e2+ 73. Ta6-e6 De2-f3 74. Pe8-d6 Kg8-h7 75. Pd6-f7 Df3-a3+ 76. Te6-d6 Da3-a8 77. Tc7-d7 Da8-e4+ 78. Ke7-f8 De4-f4 79. Td7-e7 Df4-f3 80. Td6-d7 Df3-f4 81. Kf8-e8 Kh7-g8 82. Te7-e6 Df4-b8+ 83. Td7-d8 Db8-b4 84. Pf7-e5 Kg8-h7 85. Pe5-g6 Laatste poging. Als wit zijn gang kan gaan volgt Th8 mat. 85...Db4-b5+ 86. Ke8-e7 Db5-g5+ 87. Ke7-d7 Dg5-b5+ 88. Kd7-c7 Db5-a5+ Remise, wit kan niet uit het eeuwig schaak lopen.