Banklokettist wordt weifelende Sherlock

Onzekerheid slaat toe in het bankwezen. Nieuwe wetgeving stelt banken aansprakelijk voor het witwassen van crimineel geld. Employees voelen zich Sherlock Holmes nu ze mee moeten werken aan de opsporing. Een bejubelde omzetdraaier kan ineens het aureool van heler krijgen.

Een regiokantoor van ING Bank meldt de hoofdafdeling concernveiligheid: wij hebben een slapende bv als rekeninghouder. Die krijgt ineens een overboeking van 400.000 gulden uit Zwitserland. De opdracht luidt: stort het bedrag op vier verschillende rekeningen in de Verenigde Staten. Wat nu? Alles wijst op witwassen: een overboeking van een buitenlandse naar een andere buitenlandse bankrekening met een onverklaarbaar doel.

Zo'n transactie moet de bank melden aan politie of Justitie, wanneer de nieuwe Wet Melding Ongebruikelijke Transacties begin volgend jaar - als de Eerste Kamer vaart maakt - van kracht wordt. De Zwitserse opdracht bij ING heeft elementen die voorkomen op de ingewikkelde lijst van indicatoren die Financiën heeft opgesteld om aan te geven wanneer de bank justitie op de hoogte moet brengen.

ING stapt echter niet naar Justitie. De afdeling concernveiligheid raadpleegt eerst de fiscalisten van de bank. Die constateren: een volstrekt legale fiscale constructie, die samenhangt met de belastingverdragen tussen Nederland en de VS. Razendsnel moet concernveiligheid het signaal op groen zetten: wanneer ING te traag is met een legale overboeking, kan de cliënt schadevergoeding eisen.

Mr.drs. A.L.R. Barneveld, hoofd concernveiligheid krijgt dagelijks veertig à vijftig van dergelijke meldingen binnen. Het zijn gevallen die de plaatselijke kantoorhouder of de regionale 'helpdesk' niet kan oplossen. “Tot voor kort waren het er hooguit negen”, schat hij. Wanneer de nieuwe wet van kracht wordt, verwacht Barneveld er nog meer. Hoofd bedrijfsrecherche O. Stomphorst krijgt zes nieuwe mensen op zijn afdeling plus 700.000 gulden extra middelen voor automatisering om de verwachte drukte aan te kunnen. “Men ziet water branden. Rijp en groen komt binnen”, verzucht Stomphorst.

Barneveld: “De organisatie wordt onzeker. Dat is een direct gevolg van de bewustwordingcampagnes die wij onder ons personeel hebben gevoerd. Want afgezien van de ethische norm dat een grote maatschappelijke instelling als de onze zich niet met zulke praktijken mag bezighouden, is het voor een bank van levensbelang om het vertrouwen, de belangrijkste asset van de bank, te behouden.” Het geschokte vertrouwen, als gevolg van een aantal schandalen waarin ING-voorloper NMB was betrokken, was reden voor topman Jacobs om deze week te roepen: “Dit nooit meer.”

Behalve de vertrouwenskwestie is er ook een juridische reden. Banken die geld aannemen waarvan zij redelijkerwijs kunnen vermoeden dat het door strafbare activiteiten is verkregen, maken zich schuldig aan heling. Barneveld: “Justitie heeft steeds de mogelijkheid gehad banken op grond van heling aan te klagen, maar sinds 1 februari vorig jaar is de wet daarvoor aangescherpt. Dit was nodig omdat het aantonen van heling niet eenvoudig is. Zelfs wij die ons dagelijks met dit onderwerp bezighouden, kunnen soms niet aantonen dat een constructie strafbaar is, laat staan dat een baliemedewerker een redelijk vermoeden zou moeten hebben dat sprake is van witwassen. Door de maatschappelijke discussie over crimineel geld kan Justitie steeds beter aanvoeren dat de bank redelijkerwijs een vermoeden moest hebben. Bovendien, hoe beter wij het personeel opleiden om illegale transacties te herkennen, hoe sneller ons schuld verweten kan worden. Dat is de ironie van het verhaal.”

De banken hebben soms ook voordelen bij de witwascampagne. Barneveld: “Laatst kregen wij op een rekening een overboeking uit België van 800.000 gulden. Vlak daarna werd een bedrag overgeboekt voor een Porsche. Uit onderzoek bleek dat de overboeking frauduleus was.” Barneveld kreeg tot voor enkele jaren nooit te horen dat hij aandacht moest besteden aan witwassen. “In de eerste helft van de jaren tachtig was bankieren bij NMB synoniem met commercieel besef. Pas in de tweede helft kwam er maatschappelijke aandacht voor fraude. Alleen werd die toen niet met misdaad in verband gebracht, maar met fiscale fraude.”

Pag.14: Banken moeten verder dan commercieel denken

Witwassen was vooral een Amerikaans verschijnsel, zo dacht men tot voor kort. De Amerikanen leverden met 'money laundering' ook de term. In de crisisjaren maakte de mafia zo veel winst met illegale drankhandel dat de mafiosi voor hun winsten een legale bestemming moesten zoeken: dan maar investeren in wasserettes.

Nederland bleef tot in de jaren tachtig onbekend met het fenomeen witwassen. In die jaren was de NMB trots op de rol van marktleider op het gebied van contante valutahandel in Amsterdam. “De NMB wist op dit gebied een vooraanstaande plaats te krijgen. Ons kantoor op de Amstelstraat had een groot deel van de markt in handen. Particulieren en ook andere banken zoals ABN Amro wisselden daar. Bij grote wisseltransacties gaat het om bedragen van circa 300.000 gulden,” zo vertelt Barneveld.

De afdeling beveiliging dacht in eerste instantie niet diep na over de herkomst van de miljoenen die dagelijks over de balie gingen. “Wij wisselden veel voor diamantairs en reisbureaus. Daar gaat traditioneel veel contant geld om. Voor ons was niet de herkomst maar het beveiligingsrisico van belang. De vraag waar het mij om ging was: hoe kunnen we ons personeel, maar ook onze clienten het best beschermen tegen overvallers? Wij kenden wel de namen van de wisselaars, maar dat was om bij onjuiste tellingen de cliënt ten dienste te staan.”

“In 1989 kwam er echter een grijze groep van 15 en 20 wisselaars die ik niet kende”, zo herinnert Barneveld zich. “Toen hebben wij een onderzoek gedaan. Wij konden echter geen logische reden vinden waarom deze lieden zulke grote bedragen wisselden.” Begin 1990 bracht Barneveld de politie op de hoogte van zijn bevindingen. Hij kwam toen terecht bij mr. M.J. van Altena van de gemeentepolitie te Amsterdam. Die vertelt: “De politie hield zich tot die tijd helemaal niet bezig met dit soort financiële transacties. Wij waren gespitst op drugshandel. De informatie van de NMB werd pas interessant toen wij op zoek waren naar een groep die handel dreef in verdovende middelen met Denemarken. Uit de gegevens van de NMB bleek dat door enkele wisselaars op grote schaal in Amsterdam Deense kronen tegen guldens werd gewisseld.”

De bank besloot toen om paal en perk te stellen aan het steeds schimmiger wordende gewissel: de faciliteiten aan de Amstelstraat werden opgeheven. Volgens Barneveld werd het malafide wisselaars te riskant naar het nieuwe hoofdkantoor in Amsterdam Zuid-Oost te komen. Zij vertrokken naar andere banken. Daar werd hun het leven zo moeilijk gemaakt dat ze voor zichzelf begonnen, aanvankelijk vaak gecombineerd met pizzeria's en shoarma-zaken.

De politie liet de informatie over het malafide wisselen in een la liggen tot operatie 'Gouden Kalf' in oktober jl. De woordvoerder van de Amsterdamse politie verklaart dat het heel gebruikelijk is dat dit soort informatie jaren bekend is voordat tot actie wordt overgegaan. “Wil je bij justitie een kans hebben, dan moet je voor onderzoeken de tijd nemen. Bij de actie 'Gouden Kalf' hebben wij ook maar vijf kantoren aangepakt, terwijl er toch meer verdacht zijn. Voor het aanpakken daarvan zal er echter weer een tijd gewacht moeten worden”, aldus de politiewoordvoerder.

Uit het politieonderzoek blijkt dat jaarlijks in Amsterdam een kwart miljard gulden wordt gewisseld bij ruim honderd ongecontroleerde wisselkantoortjes. Volgens de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst onderhielden 37 daarvan rechtstreekse banden met misdaadorganisaties. Het Amsterdamse onderzoek heeft ook consequenties gehad voor ING. De politie arresteerde drie ING-medewerkers op verdenking van medeplichtigheid aan het witwassen van crimineel geld op het kantoor Amstelstraat.

Hoofdinspecteur van de politie, Van Altena, heeft inmiddels zijn baan opgegeven en is projectleider van de groep Anti Money Laundering van ING: “Inmiddels weten wij dat er in Nederland tussen de tien en twintig criminele organisaties werkzaam zijn. Het zijn professionele organisaties met goede beleggingsafdelingen, die gebruik maken van de beste fiscale experts en juristen van Nederland.” Volgens de ING-beveiliger gaat het bij het wisselen in contanten meestal om drugsgeld. Fase één van het witwassen, tegelijk de lastigste stap, is het storten van het door drugsgebruikers betaalde contante geld op een bankrekening. Om niet ontdekt te worden moeten de syndicaten het geld eerst omwisselen in de valuta van het land waar zij het geld in het girale verkeer willen brengen en dan liefst in de meest voorkomende coupures. Zo worden de grote aantallen ponden Sterling die de laatste tijd in Amsterdam zijn gewisseld, in verband gebracht met de bloeiende Nederlandse export van XTC-pillen naar het Verenigd Koninkrijk.

Na het wisselen in Amsterdam moet het geld met een plausibele reden op een rekening worden gestort. Aangezien Nederlandse banken al sinds 1991 transacties boven 25.000 gulden onderzoeken, maken de criminele organisaties op grote schaal gebruik maken van 'smurfen', kleine criminelen die bereid zijn bij een groot aantal banken stortingen te doen die niet in het oog lopen. Zit het geld eenmaal in het girale bankcircuit dan kan het via de Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunications (SWIFT), een elektronisch transfersysteem met 3.100 aangesloten banken in 82 landen, een reis om de wereld maken met als doel een niet te verifiëren, schijnbaar legale herkomst te verwerven.

De nieuwe wetgeving richt zich vrijwel geheel op de eerste fase: de contante transacties. Bij ING-concernveiligheid is men ervan overtuigd dat het girale witwassen veel belangrijker is dan het wisselen van contant geld, maar het bankwezen heeft nog geen idee hoe aanpassingen in de automatisering de girale witwas moeten stoppen en hoe groot de kosten zijn. Barneveld: “We zijn er in internationaal verband nog lang niet uit. We weten niet welke indicatoren wij voor giraal witwassen moeten hanteren.”

Het herkennen van de eerste fase van de witwas, de storting van contanten, blijkt al moeilijk genoeg. “Wij hebben, samen met de andere banken, bij Financiën aangedrongen op een overzichtelijke lijst met indicatoren wanneer wij een storting aan justitie moeten melden. Aanvankelijk was er een lijst die vele A4-tjes besloeg, met daarbij een groot aantal subjectieve factoren. Daar was niet mee te werken. Alle medewerkers moeten instructies krijgen en vergeet daarbij niet dat meestal mensen van Mavo-niveau achter de balie staan.”

Toch biedt de nieuwe Wet Melding Ongebruikelijke Transacties de Sherlock Holmessen onder het baliepersoneel nog mooie kapstokken met vage omschrijvingen zoals 'cliënt zonder aanwijsbare reden nerveus', 'geld in ongebruikelijke verpakking', 'cliënt wordt vergezeld en gecontroleerd'. De gezamenlijke banken proberen hun medewerkers ervan te overtuigen dat niet achter elke regenjas een crimineel schuil gaat. Zo is er een video vertoond hoe een opa zijn spaarcenten in de tuin opgroef om ze had aan zijn kleindochter te geven. De bank bedierf de gift door opa als 'smurf' aan de politie over te dragen.

Op het allerlaatste moment hebben de banken bij de Tweede Kamer voor elkaar gekregen dat klanten die schade lijden door onjuiste meldingen dat niet zo maar op de bank kunnen verhalen. De bewijstlast ligt bij de cliënt, die maar moet zien aan te tonen dat hij niet 'verdacht deed'. In een eerder wetsontwerp moesten de banken aantonen dat de verdenking gefundeerd was.

Een apart probleem voor ING is de Postbank. De Postbank heeft kleinere klanten, maar Barneveld waarschuwt dat ook hier fraude voorkomt. Hij betoogt dat de Postbank in zekere zin juist een gevoelige schakel is, omdat de postkantoren geen bankmedewerkers hebben waarvoor geldt: ken uw cliënt. Daarom heeft de Postbank besloten veel kleinere stortingen dan de straks wettelijk verplichte van 25.000 gulden aan te melden bij een centraal punt. De grens wil de Postbank niet noemen om 'smurfen' niet te lokken.

De grote aandacht voor contante stortingen kan volgens Barneveld leiden tot een verschuiving van de problemen. “Wanneer het storten van geld in Nederland te lastig wordt, zullen criminelen uitwijken naar België.” De onlangs opgerolde Israelische wisselorganisatie in Amsterdam gaf daarvan een voorbeeld: de politie onderschepte een geldauto met bestemming België met 1,6 miljoen gulden en 400.000 dollar.

“Kosten 'smurfen' voor het gespreid storten van geld te veel, dan zal de misdaad sneller kiezen voor het overnemen van bedrijven. Horeca-bedrijven waar contant betaald wordt, zijn daar geschikt voor.” Ook vreest Barneveld grotere infiltratie op de beurs. Afgelopen weken onthulde deze krant witwaspraktijken van criminelen bij de failliet gegane commissionair Nusse Brink.

Barneveld meent dat de kans groot is dat de nieuwe wetgeving nieuwe misdaad uitlokt. “Het zal steeds aantrekkelijker worden om directeuren van filialen om te kopen en proberen henin het netwerk van de misdaadorganisatie te betrekken.” Hij zegt het niet, maar hij kan denken aan de Rabobank. Daar werd een bestuurder in Hulst na veel moeite op non-actief gezet wegens innige relatie met een grote klant die met justitie in aanraking was geweest. Barneveld: “We moeten bij mensen die veelal gewend zijn alleen commercieel te denken een knop omdraaien, zodat ze ook op witwassen letten. De een is daar verder in dan de ander.”