De juiste keus bestaat niet; Psychiater B.E. Chabot en de zelfmoord van Netty

De tijd dat zelfmoord per definitie een beestenbende veroorzaakte ligt, schijnt het, achter ons. Tot niet eens zo heel lang geleden was zelfmoord, zelfs wanneer er op cyaankali of kolendamp werd vertrouwd, boven alles een kwestie van een zwaar en weerzinwekkend lichaam dat werd aangetroffen in verminkte of getormenteerde staat. Degene die zo'n lichaam aantrof was daarna nooit meer dezelfde, al was het alleen al omdat hij in zijn dromen zou worden bezocht door beelden waarin dit verwrongen zelfmoordenaarslichaam letterlijk werd herhaald.

De psychiater B.E. Chabot heeft een boekje geschreven over een vrouw die wel dood wilde maar niet deze beestenbende veroorzaken. Het heet Zelf Beschikt en het bestaat voor een deel uit brieven van de vrouw, en uit de weergave van gesprekken die Chabot gedurende tweeëneenhalve maand met haar voerde. Ze werd Netty genoemd. Zij plaatste Chabot voor één van de grote scènes waar een arts voor kan komen te staan: er vervoegt zich iemand op zijn spreekuur en die wil dood. Waar deze scène ten slotte in uitliep wordt meteen al op de eerste pagina beschreven: “Op 28 september 1991 maakte Netty Boomsma, vijftig jaar oud, een einde aan haar leven door het innemen van een dodelijke dosis middelen die zij ter plaatse, van haar psychiater, had ontvangen”.

Uit Zelf Beschikt blijkt dat Netty alles wilde op het gebied van dood willen, alleen geen 'blubber' veroorzaken. Zo noemde ze dat zelf. Haar oudste zoon had, toen hij vijf jaar eerder zelfmoord pleegde, blubber veroorzaakt. Haar weerzin tegen blubber, en vooral: gevonden worden, was massief. Deze weerzin was het enige, zo krijg je de indruk, dat haar nog aan het leven bond, op een martelende wijze.

Een van de vragen die je je al lezend stelt is: gesteld dat Chabot niet over een middel voor een 'zachte dood' had beschikt - hoe zou hij zich dan tot Netty verhouden hebben? En zou zij zich, als hij niet over het dodelijke drankje had beschikt, überhaupt bij hem vervoegd hebben?

Het werd Chabot duidelijk tijdens zijn gesprekken dat Netty geen patiënt was. Ze had zelfs niet dat wat een psychiater een stoornis kan noemen. Die 'diagnose' (die haar tot onbehandelbaar bestempelde) werd onderschreven door geraadpleegde collegae. Ze wilde geen therapie, alleen maar dood. En dus was Chabot niet langer een psychiater, maar - ja wat? Hij was de man die het finale recept kon uitschrijven. Hij had de macht, en zij was de smekeling. Het enige wat hij kon doen was de onverbeterlijkheid van haar smeekbede taxeren en daarna moest hij beslissen. Het woord dat in de titel van het boekje gebruikt wordt is bijzonder passend. Chabot kon beschikken waar hij meende dat Netty beslist had.

Daarmee was hij de hoofdpersoon in een tragedie geworden, en zo vat ik Zelf Beschikt ook op: als het gebaar dat iemand maakt nadat hij, geplaatst voor het onverdraaglijke dilemma, de beslissing heeft genomen die alle andere mogelijkheden uitsluit. Hij is vergelijkbaar met niemand meer of minder dan Agamemnon die zijn dochter moest offeren omdat er anders geen wind zou opsteken; zonder die wind zou iedereen verhongerd zijn. Of, om een passender voorbeeld te nemen: Chabot lijkt op Edgar, uit koning Lear, die moet beslissen of hij zijn blinde vader helpt bij diens zelfmoord. Edgar leidt zijn vader naar een plek en zegt: dit zijn de klippen van Dover, nu kun je springen. Maar het zijn de klippen niet, en de sprong van een halve meter is natuurlijk niet dodelijk. Toch lijkt het er even op dat vader Gloster van angst gestorven is, en dan, gedurende die tergende roerloosheid is Edgar dezelfde als Chabot: een man die, wat hij ook besloten had toen hij voor de keuze stond, nooit meer zal weten of hij juist gehandeld heeft.

Strafbaar

Waar het om gaat is dat Chabot kon beschikken omdat hij degene was met het drankje dat in zeven minuten iemand in kan laten slapen en in een half uur doen sterven. Op het moment dat hij begreep dat Netty geen stoornis had en niet van zijn psychiatrische bekwaamheden gebruik wilde maken, was Chabot even slecht op zijn taak berekend als willekeurig wie dan ook. Zoals het een tragediepersonage betaamt (maar waar niet iedereen de moed voor heeft) nam hij de verantwoordelijkheid op zich, wat onder andere betekende dat hij zijn handeling heeft gemeld bij justitie, dat er een proces is gekomen, en dat hij van vervolging is vrijgesproken.

Maar in een tragedie gaat het niet alleen om de vraag of de held strafbaar is, het gaat om iets onrustbarends. Er is een keuze gemaakt die alle andere mogelijkheden uitsloot. Het is voor de toeschouwer onmogelijk om te zeggen dat de gemaakte keuze de juiste is. Er bestaat in tragische dilemma's niet zoiets als de juiste keuze - de keuze is de nederlaag. Er mág geen dochter doodgemaakt worden, er mág geen vader naar de rand van de klip geleid worden, er mag geen drankje aan iemand gegeven worden die dood wil. Als dat laatste wel mocht dan zou Chabot al die moeite niet hebben gedaan om ons te doen begrijpen wie Netty was.

Wat mij dwars zit aan Zelf Beschikt is het apologetische karakter ervan. Eerst maken we kennis met de 'case'; daarna wordt ons gevraagd de diagnose van onbehandelbaar te onderschrijven, net als de geraadpleegde collegae hebben gedaan, en kennelijk ook de rechter. Vervolgens wordt de vraag gesteld of de schrijver, nu hij Netty's doodswens 'werkelijk serieus neemt' (dit zijn z'n eigen woorden), niet hulp bij de uitvoering ervan moet geven. Het antwoord is 'ja', en vervolgens wordt gesuggereerd dat wij het er, een en ander combinerend, 'mee eens' zouden kunnen zijn. Of oneens.

Deze reductie van een moreel dilemma tot iets waar een uitweg uit mogelijk is door met de keuze in te stemmen (of niet) is een miskenning van de werkelijkheid waar Chabot in terecht is gekomen. Hij heeft beschikt, in een noodlottige situatie, en nooit zal hij meer weten welke beslissing Netty genomen zou hebben als hij niet tot medewerking had beschikt. Hij kan, op de allerbeste gronden, menen dat zij de beslissing nam - maar hij had het drankje, en de macht het haar te overhandigen. Hij wil dat wij begrijpen hoe onwrikbaar Netty's besluit was, hij heeft tot het allerlaatste einde toe gezegd dat hij hartstochtelijk hoopte dat zij het niet zou slikken - en toch is er niemand die van een levende alles zeker weet. Hij was de beslissende factor, want hij overhandigde. En haar dood legde alles onwrikbaar vast.

Hoe kan de lezer ooit instemming betuigen met zijn handelwijze? En als hij zijn handen van haar had afgetrokken - hadden we instemming met die beslissing kunnen betuigen als zij toch voor de trein gesprongen was?

De keuze is de nederlaag - maar dat is, als ik Zelf Beschikt goed begrijp, niet wat Chabot ons wil zeggen. Nu de rechters hun uitspraken hebben gedaan wil hij de maatschappelijke discussie over de gerechtvaardigdheid van zijn handelen. Er zullen tegenstanders zijn, en onverschilligen, en mensen die zijn handelwijze respecteren, omdat zij menen te begrijpen waarom hij heeft gedaan wat hij heeft gedaan. Maar is het te begrijpen? Eigenlijk kan ik alleen maar zeggen dat ik iets afgrijselijks heb gelezen, ongeveer zoiets afgrijselijks als wat er op het hoogtepunt van een tragedie gebeurt: de moeder van Electra wordt vermoord. Dat moet zo gaan want de 'case' was sluitend, de noodlottige krachten die in werking waren gezet moeten tot hun conclusie worden gevoerd, achter de grote deur van het paleis zijn kreten hoorbaar geweest. Als de held straks te voorschijn komt is hij een ander - hij heeft de grote nederlaag geleden, en de grote schaamte begint. Hij is verantwoordelijk, terwijl het noodlot hem gedreven heeft.

Ik geloof dat Chabot, ondanks alle scrupules en tact waar zijn boekje blijk van geeft, het dilemma, waarin hij en zoveel artsen in kunnen komen te verkeren omdat het steeds aanvaardbaarder wordt dat zij hun medicijnen ook kunnen aanwenden voor het laten sterven, niet hard genoeg formuleert. Hij vindt geen termen voor de tegenkracht die in het spel is: het geweten. Dat is het innerlijk instituut dat na het doorhakken van een grote knoop alles omtovert in een nederlaag. De rechter heeft Chabot verteld dat hij niet strafbaar is - en nu wil hij zich vervolgens niet hoeven schamen. Misschien is dat waarom Zelf Beschikt de belangrijkste vragen niet stelt: Hoe kan ik ooit weten of ik het juiste heb gedaan? Hoe moet het verder als niemand mij dat vertellen kan?