Boodschappen doen met een geladen pistool; Joost Seelen over Alan Reeve's eerste jaar in vrijheid

Alan Reeve is een Britse ex-gevangene die ook in Nederland tien jaar in de gevangenis heeft gezeten. Twee maal vermoordde hij iemand. De Nederlandse justitie wil hem uitwijzen. Documentaire filmer Joost Seelen weet precies wat hij daar van vindt: onrecht.

Op straat lopen, zonder voortdurend je gezicht te hoeven verbergen. Of een ijsje eten op een terras in Doetinchem. Gewoon eens 'nee' kunnen zeggen. Allemaal luxe die Alan Reeve gulzig consumeert in het eerste jaar dat hij een vrij man is. Het is de vreugde die iedere ex-gedetineerde kent na zijn vrijlating.

Maar Alan Reeve is geen gewone ex-gevangene, Alan Reeve is een 'zaak'. Vandaar dat de Nederlandse staat hem niet rustig ijsjes wilde laten eten. Vandaar dat de Bredase filmer Joost Seelen een film aan zijn eerste jaar in vrijheid wijdde. En vandaar ook dat Alan Reeve inmiddels alweer voortvluchtig is.

De loop der dingen heeft de film Jaar 1 een ironisch tintje gegeven. Nu Reeve, na ruim één jaar in relatief ongestoorde vrijheid, alweer heeft moeten onderduiken uit angst te worden uitgezet naar Groot-Brittannië, had de film misschien beter 1 Jaar kunnen heten - onder verwijzing naar de dertig jaar die Reeve in gevangenschap doorbracht.

Het leven van de 43-jarige Brit heeft zich tot dusver vooral in gevangenissen afgespeeld of in vogelvrijheid. Ontsnapt uit een opvoedingsgesticht, doodt hij in 1964, als vijftienjarige, een jongen die hij net had ontmoet. De rechter veroordeelt hem tot opname in Broadmoor Special Hospital, een soort tbs-kliniek bij Londen. Drie jaar later wordt hij verantwoordelijk gehouden voor de dood van een mede-gedetineerde. Dit, samen met zijn extreem-linkse politieke denkbeelden, verlengt zijn verblijf in de kliniek voor onbepaalde tijd. Hoewel verschillende artsen hem voordragen voor ontslag, weigert de Engelse minister dat te verlenen.

In 1981 breekt Reeve uit. Een jaar later wordt hij in Amsterdam betrapt bij een winkeldiefstal. Bij de achtervolging doodt hij een agent en verwondt een ander, voor hij wordt gepakt. Het levert hem nog eens tien jaar gevangenisstraf op, die hij tot augustus vorig jaar uitzat. Daar begint de film van Seelen.

Jaar 1 toont Reeve met zijn ijsje, aan de afwas met zijn vriendin, in de winkel waar hij gewoon betaalt voor zijn boodschappen - een normale man. Maar het gaat Seelen vooral om de niet-aflatende aandacht van Justitie voor de man die volgens staatssecretaris Kosto een 'actueel gevaar' is voor de openbare orde en die daarom als ongewenst vreemdeling moet worden uitgezet. Dat standpunt staat in de film ter discussie. Hoewel, van een discussie is geen sprake. Van Seelen hoeven de kijkers niet lang in het ongewisse te blijven wie het recht aan zijn zijde heeft. Hier speelt Seelens achtergrond als maker van films voor de vakbond en scholen duidelijk een rol: er wordt echt uit-ge-legd en er mag niet worden misverstaan. In deze lezing is Alan Reeve in Broadmoor een politieke gevangene geworden en probeert Justitie in Nederland hem daarom ook te 'pakken'. Er komen deskundigen aan het woord, er wordt veel uit de rechtsgang geciteerd en de boodschap is steeds dat het Engelse strafsysteem de crimineel Reeve heeft 'geschapen'. Zo schreef psychiater A. Mooij van het Pieter Baan centrum in 1982 in opdracht van de rechter: “De weigering van het Britse Home Office om Alan Reeve in (relatieve) vrijheid te laten leven is een essentieel element in de totstandkoming van het delict in Amsterdam.”

Kritisch

Seelen maakt het Reeve verder niet lastig in de directe confrontatie. We kunnen moeilijk van een kritische vraag spreken als hij de Engelsman voorhoudt: 'Ben jij een gevaar voor de openbare orde?' Hij vraagt niet: 'Waarom deed jij je boodschappen met een geladen pistool en heb je nu nog steeds een wapen?'

Dat Seelen zich betrokken voelt bij Reeve is niet zo vreemd. Kosto is van plan een man die door psychiaters in Nederland en Groot-Brittannië gezond wordt geacht, uit te zetten naar een land waar ze hem vrijwel zeker opnieuw in een tbs-kliniek zullen opsluiten. Maar in zijn ijver zuivert Seelen Reeve haast van alle blaam. De dodelijke slachtoffers van Reeve, worden verwerkt tot nare ervaringen voor hemzelf.

Het eenzijdige geluid wordt versterkt door de weigering van staatssecretaris Kosto van justitie, het Britse Home Office en de directie van Broadmoor Special Hospital om hun medewerking te verlenen aan de film. De toon wordt zo tamelijk apodictisch en humorloos, mede door de figuur van Reeve, een uit jaren-zeventighout gesneden activist.

Enige verademing is het moment dat Reeve een boekenwinkel in Arnhem binnenstapt en vraagt naar de gedichten van Ho Tsji Minh. De ene verkoper kijkt hem aan alsof hij van Mars komt en zijn oudere collega antwoordt: “Die tijd is helaas voorbij”. Als je ergens de tragiek van deze oud-gevangenisbewoner voelt, is het hier, niet bij alle 'ik strijd tegen het onrecht in de hele wereld'-betogen die hij afsteekt.