Magere expositie over Heilige Sebastiaan; Pijltjes van plakplastic

Tentoonstelling: Sebastiaan, martelaar of mythe. T/m 9 jan. in Het Markiezenhof, Steenbergsestraat 8, Bergen op Zoom. Ma t/m za 10-17u, zo- en feestdagen 12-17u. Catalogus ƒ 65. Van 23 jan t/m 15 mei in Goltziusmuseum, Venlo; van 28 mei t/m 17 juli in Haags Historisch Museum.

De eerste pijl is van plakplastic en wijst naar de ingang van het Markiezenhof. De talloze volgende pijlen zijn of geschilderd, of van hout of brons en dringen de vele tentoongestelde Heilige Sebastianen binnen. Maar hoe de pijlen het vlees ook doorboren, binnenglijden, prikken en priemen, de tentoonstelling Sebastiaan, martelaar of mythe wil maar niet tot leven komen.

Het thema op zichzelf is interessant genoeg en aan de hoeveelheid tentoongestelde stukken - meest van Nederlandse hand, daterend uit de afgelopen vijf eeuwen - ligt het niet. We zien Sebastiaan op vele vaandels van schutterijen, op porseleinen borden en natuurlijk op papier en doek. De veel geprezen Romeinse martelaar werd zo toegetakeld door zijn Romeinse soldatenbroeders vanwege zijn heimelijk beleden christelijke geloof. Het verhaal wil dat deze onder Diocletianus dienende officier de marteling overleefde maar later, nadat hij zijn genezing bij de keizer aanvoerde als bewijs voor de kracht van Christus, alsnog werd doodgeknuppeld.

Waar het de tentoonstelling aan ontbreekt, is voldoende artistieke kwaliteit en/of aardige curiosa. Het is natuurlijk wat veel gevraagd om de wellicht allermooiste Sebastiaan - die van de Italiaanse schilder Mantegna - over te laten komen uit Venetië of die van Titiaan of van de gebroeders Pollaiuolo, maar in het Markiezenhof is geen enkel klassiek of hedendaags topstuk aanwezig. Ook in het rijkelijk geïllustreerde begeleidende boek, dat geen catalogus genoemd kan worden omdat maar weinig van het tentoongestelde daarin is terug te vinden, ontbreken vreemd genoeg de klassiekers.

Geen Mantegna dus in Bergen op Zoom, maar ook geen veel eenvoudiger te verkrijgen Heilige Bastiaan van Jan van Scorel uit het Museum Boymans-van Beuningen. Geen Ernst van Schayck uit het Centraal Museum of, om een van recentere datum te noemen, een aangeschoten Heilige van Pyke Koch. Het boek wordt wel opgevrolijkt met een aardig tijdschriftomslag, gemaakt door fotograaf Erwin Olaf waarop de naakte modekoning Frans Govers met een gelukzalige glimlach het pijlenleed ondergaat en een fotoportret van de Japanse schrijver Mishima die de rol van Sebastiaan zo dodelijk serieus speelt. Op de tentoonstelling moeten we ons tevreden stellen met een zeer matige Ferdinand de Braekeleer de Oude uit 1818, een aan Anthony van Dijck toegeschreven schilderij en een werk uit de Vlaamse School.

Naast enkele fraaie kerkbeelden is er een overdaad aan schutterijsnuisterijen, maar het meest ongeïnspireerde deel van de tentoonstelling vormen de twintigste-eeuwse versies van Sebastiaan. Ergens tussen schuttersvaandel en moderne kitsch staat nog plompverloren een beeldje van een zwarte Sebastiaan, gemaakt in Afrika in opdracht van een missionaris en een bronzen sculptuur dat in opdracht van de toenmalige bisschop Bär is gemaakt om cadeau te doen aan een priester.

In zijn inleiding schrijft Herman Pleij dat de Heilige Sebastiaan in homoseksuele kringen is uitgegroeid tot een waarlijke cultheld. Hij legt een verband tussen de Sebastiaan als pestheilige, redder in de nood tegen een onverwachte dood in vroeger tijden en aan aids lijdende homoseksuelen nu. Best mogelijk, maar op de tentoonstelling noch in het boek komt ook maar iets hiervan in beeld.

Uit de vele artikelen die het boek rijk is, valt ook niet op te maken waarom Sebastiaan er in Bergen op Zoom vaak bijstaat alsof de pijlen hem ongemerkt voorbij zijn gegaan. Dit heeft ongetwijfeld minder met zijn rotsvaste geloof te maken dan met de onmogelijkheid voor een schilder of beeldhouwer om naar levend model - met pijlen en al - te werken. Veel kunstenaars van na 1500 namen domweg een willekeurig figuur van iemand als Michelangelo over en voegden, alsof het om een brilletje of snor gaat, hier en daar een pijltje toe.