Kristallisatiepunt...

JA, NEE, MISSCHIEN of toch het omgekeerde. Een op het oog technische aanpassing in een afgesproken wijziging van de Algemene Bijstandswet, waarover het kabinet dinsdagmiddag overeenstemming bereikte, heeft een onverwachts explosieve politieke lading gekregen. Een even gebruikelijk als paniekerig uitlegoffensief volgde om de woordenstrijd tussen PvdA en CDA in de toeëigening van politieke winst en verlies bij de interpretatie van het bijstandsakkoord te beslechten.

Nuchterheid gebiedt vast te stellen dat de Wallage-hervorming van de bijstand een stap vooruit is. De 23 verschillende vormen van samenwonen naar leeftijdscategorieën en verzorgingsrelaties zoals sinds begin dit jaar voor de bijstand gelden, worden teruggebracht tot vier - alleenwonenden, alleenstaanden, (echt)paren en alleenstaande ouders. Ieder leeftijdsonderscheid vervalt. Een belangrijke bron van bijstandsfraude, de samenlevingsvorm, wordt hiermee teruggedrongen. Ook andere aanscherpingen van de bijstandswet, omkering van de bewijslast, feitelijke afschaffing van bijstand voor jongeren tot en met 21 jaar en meer aandacht voor fraudebestrijding zijn in het nieuwe wetsvoorstel opgenomen. De uitvoerders van de bijstand, de gemeenten, krijgen grotere financiële verantwoordelijkheid. Dat is belangrijk, want als sociale diensten een gat in hun hand houden, gaat dat voortaan rechtstreeks ten koste van de gemeentelijke begroting. De beoogde bezuiniging van 380 miljoen gulden op de bijstandsuitgaven blijft gehandhaafd.

HET VERSCHIL MET het akkoord dat Wallage in september met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) sloot, is dat voor alleenstaande alleenwoners (jawel) het recht op een toelage van twintig procent bovenop de standaarduitkering van vijftig procent van het minimumloon wettelijk wordt vastgelegd. Ten koste van gemeentelijke armslag om naar eigen inzicht toeslagen te verstrekken, heeft het kabinet gekozen voor landelijke uniformiteit bij het toeslagenbeleid.

Aldus heeft Wallage onderdelen uit twee recente rapporten over de bijstand subtiel geabsorbeerd. Uit het rapport-Van der Zwan heeft hij de standaarduitkering van vijftig procent van het wettelijk minimumloon overgenomen; van de Kamercommissie onder leiding van CDA-parlementariër Doelman-Pel heeft hij de landelijke norm van zeventig procent voor de 'echte alleenstaande' gebruikt. De suggestie van Van der Zwan om de toeslag gedifferentieerd te verstrekken op grond van aantoonbare woonlasten heeft Wallage helaas niet overgenomen. Dat had veel fraude en verwarring kunnen voorkomen.

DE REL VAN DE WEEK over de bijstand geeft een fundamentele onzekerheid aan over de toekomst van de sociale zekerheid. Niet alleen in Nederland, maar in heel West-Europa raakt de politiek geleidelijk doordrongen van de onontkoombaarheid van verdergaande aanpassingen in de welvaartsstaat. Deze wordt niet langer gezien als de naoorlogse oplossing voor sociale ongelijkheid, maar als een structureel probleem in de economische stagnatie van Europa.

Nederland, dat een zeer ruim stelsel van sociale zekerheid moet aanpassen, bevindt zich in de voorhoede van deze omslag. Vandaar dat de politieke strijd over verdergaande aanpassing van de bijstand, over de WAO en over talloze andere inkomensondersteunende overdrachtsuitgaven door zal gaan. De komende verkiezingen vormen voor de verschillen van inzicht tussen de regeringspartijen CDA en PvdA een kristallisatiepunt, geen eindpunt.

...en Brinkman

HET CDA HEEFT gisteren bij verkiezingen in acht Brabantse gemeenten zwaar verloren. Een signaal? De omstandigheden waren te lokaal bepaald om hieraan landelijke consequenties te verbinden, aldus de snelle, geruststellende verklaring vanuit het nationale partijkantoor. Natuurlijk, de raadszaal van Veghel is niet de vergaderzaal van de Tweede Kamer, lokale partijen spelen van oudsher een bijzondere rol in de Brabantse politiek en de opkomst was extreem laag. Maar dit laat onverlet dat een verlies van de huidige omvang nationale CDA-politici niet volkomen koud kan laten. Temeer als de landelijke peilingen ook keer op keer op een aanzienlijk verlies wijzen.

Het gaat niet goed met het CDA. Slechts omdat het voorspelde verlies bij de PvdA nog dramatischer vormen aanneemt, is deze ontwikkeling relatief onopgemerkt gebleven. Maar naarmate de echte verkiezingen naderen, neemt de ongerustheid in het CDA toe. Waar dat toe leidt, blijkt bijna dagelijks. De goed geoliede machine die CDA heet, hapert. En alle ogen richten zich dan vanzelfsprekend op machinist Brinkman.

De man van de daadkracht liet de laatste tijd veel van zich horen. Wat daarbij opvalt is dat de waarschuwingen van Brinkman altijd buiten de Tweede Kamer worden geventileerd. Vanuit Groningen liet hij ferm weten dat de discussie over de oude gevallen in de WAO moest worden heropend. In de Tweede Kamer zelf had hij het al weer geredresseerd tot het schetsen van een probleem. Intussen werd in de wandelgangen het verhaal verspreid dat het kabinet Brinkman op het verkeerde been had gezet. De hele vorige week had Brinkman in de Tweede Kamer de kans om de rol van de PvdA in het WAO-debat ter discussie te stellen. Maar dat gebeurde pas 'thuis' op de CDA-partijraad in Ede.

Brinkman roept veel, maar zijn daden - die in de Tweede Kamer moeten worden getoond - vallen daarbij in het niet. Hoe vaak spoorde Brinkman het kabinet niet aan tot structurele bezuinigingen en hoe vaak nam hij vervolgens genoegen met incidentele oplossingen? Duidelijk is dat Brinkman regelmatig de steun moet ontberen van minister-president Lubbers. Het CDA is minder eensgezind dan wordt gesuggereerd.

De jongste discussie om de bijstand past geheel in dit patroon. Eerst was er van Brinkman de vertrouwde roep om daadkracht. Het kabinet bediende hem per omgaande met voorstellen die niet alleen een tegemoetkoming aan PvdA-verlangens waren, maar eveneens aan een Kamercommissie die werd geleid door een fractiegenote van Brinkman. Toen dit ook alom zo werd geïnterpreteerd, was een mystificerend persbericht van het ministerie van sociale zaken nodig om Brinkman tevreden te stellen.

Als geen andere politicus is Brinkman de afgelopen jaren in de media 'gepositioneerd' als man van de daad. Maar de man weet zijn imago niet te vullen. Dat gaat ten koste van de duidelijkheid.