Kopstukken konden tij niet keren

OSS, 2 DEC. “Ik ben nog een paar dagen wethouder, en dan moet ik een andere baan gaan zoeken.” P. Brack, PvdA-politicus in Oss, kijkt beteuterd als hij de definitieve uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen onder ogen krijgt. De elf raadsleden voor het CDA halen opgelucht adem; de christen-democraten houden stand in Oss, maar krijgen flinke klappen in andere gemeenten. De Socialistische Partij (SP), tweede partij in Oss, ziet de harde strijd tegen “het asociale beleid van de PvdA” beloond met een zetel winst.

Het is even wennen in Oss, maar één dag staat deze stad met 62.000 inwoners in de belangstelling van de landelijke politiek. De raadszaal is omgebouwd tot televisiestudio, de lokale omroep beleeft een marathonuitzending van drie uur. Alleen de voorzitters van D66 en VVD, W. Vrijhoef en D. van Leeuwen, durfden het aan naar Oss te komen. De voorzitters van PvdA en CDA kijken van enige afstand naar de stembusuitslagen: wellicht zijn in Oss de eerste trillingen te voelen van de politieke aardverschuiving die volgend jaar bij de verkiezingen voor de Kamer wordt verwacht. Maar Vrijhoef ziet geen licht aan de horizon in Oss: D66 verliest zowaar een zetel. En Van Leeuwen (door de lokale televisie abusievelijk aangekondigd als 'Ria de Leeuw') ziet de VVD evenmin winnen. Oss kent te veel couleur locale voor landelijke conclusies; de lokale VDG (Voor De Gemeenschap) wint vijf zetels, vooral door de ontevredenheid in buurdorpen die bij de herindeling aan Oss zijn toegevoegd.

De enige landelijke trend is de opkomst, in Oss met net vijftig procent erg laag. Ook bij andere gemeenten is er weinig animo om naar de stembus te gaan. In Grave, een dorp aan de Maas met 12.000 inwoners, komt 58 procent van het electoraat naar het stemlokaal. Burgemeester P. Zelissen (PvdA) schrikt bij zijn rondgang langs de stembussen. “Nog maar 25 procent, burgemeester”, zegt hem een ambtenaar om vijf uur 's middags. In het bejaardentehuis Maaszicht worden de verkiezingen nog opgefleurd door een stemmende Sinterklaas (zwarte Piet stemt niet) maar de woonwijken laten het afweten. “Zo'n lage opkomst is schrikken”, zegt Zelissen. “Dat belooft in maart bij de verkiezingen voor de gemeenteraden weinig goeds in grote steden.” In Grave sleept D66 een flinke overwinning weg met elf procent van de stemmen. De PvdA houdt er van de twee zetels een over.

Het socialisme in Noordoost-Brabant concentreert zich bij de SP, geboren in Oss. “Wij spreken de taal van de mensen, we zijn geworteld in de buurten”, zegt SP-voorzitter J. Marijnssen. Oss is een stad zonder middenklasse; er is een groot verschil tussen de beter gesitueerden en de lager betaalden die er vooral werken aan de lopende banden van vlees- en conservenfabrieken. De SP heeft in de buurten netwerken voor gezondheidszorg en juridische bijstand; de opkomst van het 'activistisch socialisme' gaat ten koste van de PvdA, die van zeventien procent in 1990 daalt naar negen procent. PvdA-wethouder Brack wilde het CDA onder druk zetten met een paarse coalitie (PvdA, SP en D66). De werkelijkheid is anders. Oss krijgt waarschijnlijk een college van CDA, VVD, VDG, en een 'paarse oppositie'.

De landelijke partijen zaten met deze 'nevenverkiezing' in de maag omdat deze als graadmeter weliswaar niet betrouwbaar is, maar tóch aardig de stemming peilt. CDA, PvdA en VVD steunden de campagne met partijkopstukken op een zachte toon, zodat ze na de verkiezingen - bij verlies - kunnen zeggen dat het resultaat geen afspiegeling is van landelijke verhoudingen. Het CDA stuurde de ministers Maij-Weggen, Hirsch Ballin en Bukman naar Brabant. Fractieleider Brinkman kwam op de markt van Oss en zelfs Euro-commissaris Van den Broek verscheen. Voor de PvdA bezocht kroonprins Wallage Oss terwijl burgemeester Zelissen ook in Grave zwaar geschut in stelling bracht; dinsdagavond bezocht minister Ter Beek het Maasdorpje, al voorafgegaan door minister d'Ancona. Ook de VVD was actief. Het Kamerlid H. Dijkstal was maandagavond in Oss, terwijl de fractie vorige maand naar Grave ging, om er de gevangenis te bezoeken waar dit jaar gedetineerden per helikopter ontsnapten.

De komst van nationale kopstukken maakte weinig indruk op de kiezers, want de grote winnaars zijn de Nieuwe Samenwerking van Sint Anthonis, het Zeelands Welzijn in de nieuwe gemeente Landerd, de Lijst Slippens in Veghel en het Algemeen Belang van Cuijk. Maar in veel gemeenten bleef bijna de helft van de stemmers thuis. In Grave reageert een vrouw laconiek op het muisstille stemlokaal, waar ambtenaren zich zitten te vervelen. “Als de mensen niet gaan stemmen, moeten ze ook niet klagen.”