Hervormingsgezinden verdeeld

MOSKOU, 2 DEC. Sergej Sjachrai bezit een driekamerappartement maar geen computer, een fiets maar geen privé-auto en een datsja maar geen personeel. Vorig jaar verdiende hij als vice-premier gemiddeld 138.000 roebel (115 dollar) per maand. Hij schreef het onlangs zelf allemaal in het dagblad Izvestia. Sjachrai wil namelijk volgende week zondag in het nieuwe Russische parlement worden gekozen, en op partijprogramma's alleen zijn de deelnemers niet uit elkaar te houden.

Veel kiezers weten volgens opiniepeilingen nog steeds niet het verschil tussen Sjachrais 'Partij voor Russische Eenheid en Harmonie' en de 'Toekomst van Rusland - Nieuwe Namen', of tussen de 'Democratische Partij van Rusland' en de 'Russische Beweging voor Democratische Hervormingen'. En dat ligt niet alleen aan hen. De meeste van de dertien partijen die op 12 december meedoen aan de eerste postcommunistische parlementsverkiezingen in Rusland zijn minder dan een half jaar oud en bestaan uit onderling nog van mening verschillende kandidaten.

Kiezers die positief staat tegenover verdere stappen naar de markteconomie hebben op 12 december de keuze uit ten minste vier partijen.

De bekendste is Ruslands Keuze, in juni opgericht als 'regeringspartij'. Leider is vice-premier Jegor Gajdar, sinds enkele jaren algemeen gezien als de architect van de shocktherapie. Op zijn lijst staan belangrijke adviseurs van Jeltsin, zoals minister van privatisering Anatoli Tsjoebais, minister van financiën Boris Fjodorov, minister van informatie Vladimir Sjoemeiko en Jeltsins kabinetschef Sergej Filatov.

Ruslands Keuze zegt door te willen gaan met de ingezette economische en politieke hervormingen, hoewel de laatste weken ook andere signalen zijn afgegeven. Zo steunde Fjodorov protectionistische maatregelen tegen buitenlandse banken, beloofde Gajdar staatsbedrijven forse subsidies en vroeg Sjoemeiko om een verbod van twee partijen die het niet eens zijn met de president. En kandidaat namens Ruslands Keuze is ook Aleksandr Potsjinok, die als voorzitter van de begrotingscommissie van het vorige parlement verantwoordelijk was voor astronomische budgetoverschrijdingen.

Jeltsin heeft zich nooit openlijk voor Gajdars groep uitgesproken, maar Ruslands Keuze is wel 'regeringspartij' in de zin dat de kandidaten in regeringsvliegtuigen op campagne kunnen en als ministers het televisiejournaal domineren. Maar de partij wordt ook als schuldige aangewezen voor de economische rampspoed die over het land is gekomen.

Dat laatste lijkt de belangrijkste reden te zijn geweest voor een andere vice-premier, Sergej Sjachrai, om in juni een eigen groep op te richten: de Partij voor Russische Eenheid en Harmonie. Sjachrai neemt, zo laat hij geregeld weten, wèl lijnvliegtuigen. Hij heeft zelfs onbetaald verlof opgenomen om met schone handen oppositie te kunnen voeren tegen de regering waarin hij zelf zit. Sjachrai werpt zich nu op als vertegenwoordiger van Ruslands deelgebieden en als voorstander van 'menselijke' hervormingen.

Op zijn lijst staat de vaste gesprekspartner van het IMF en de Wereldbank, minister van buitenlandse financiële betrekkingen Aleksandr Sjochin. Maar kandidaat zijn ook zes leden van de voormalige Opperste Sovjet, van wie er ten minste twee in dat parlement consequent tegen elke verandering hebben gestemd.

“Slim en capabel, maar gevaarlijk en hunkerend naar macht”, noemde oud-president Gorbatsjov Sjachrai deze week en het is dat imago dat hem enigszins parten speelt. Hij wordt er van verdacht meer aan zijn eigen toekomst te denken dan aan die van het land. Sjachrai heeft al laten weten graag voorzitter van het nieuwe parlement te willen worden, en hij schijnt te dromen van een carrière als president.

Een ander probleem van Sjachrai is dat de rol die hij probeert te spelen al wordt bezet, en wel door de hervormingsgezinde maar onafhankelijke econoom Grigori Javlinski. Diens partij heet naar de drie eerste kandidaten eenvoudig het 'Javlinski-Boldyrev-Loekin-blok' en voert welbespraakt campagne tegen Boris Jeltsin die, zoals Javlinski deze week zei, “zelfs de meest elementaire notie van democratie heeft verloren”. Het Javlinksi-blok is ook de enige hervormingsgezinde partij die zich negatief over de nieuwe ontwerp-grondwet uitlaat, die sterke bevoegdheden aan de president toekent.

Javlinski was mede-auteur van het beroemde maar nooit uitgevoerde 500-dagenplan, en de laatste twee jaar is hij niet meer betrokken bij de regering. Dat maakt hem het redelijke alternatief voor diegenen die voor hervormingen zijn maar tegen de gevolgen die ze tot nu toe hebben gehad. Javlinski bepleit vanuit zijn eigen economische onderzoeksinstituut economische hervormingen zonder shocktherapie.

Voor de stemmen van hoger opgeleiden heeft Javlinski nog enige concurrentie te duchten van de Westers georiënteerde burgemeester van St. Petersburg, Anatoli Sobtsjak. Sobtsjak voert de lijst aan van de Russische Beweging voor Democratische Hervormingen, die is opgericht in 1991 en daarmee tot de oudere partijen bij deze verkiezingen hoort. Sobtsjak heeft aanzien verworven door de prominente rol die hij speelde bij de democratiseringen tussen 1989 en 1991. Ook bestuurt hij Ruslands tweede stad professioneler dan menig minister zijn departement. Hij spreekt ook duidelijker. Maar wat de burgemeester precies met een zetel in het nieuwe parlement wil doen moet nog blijken.

Wat Sobtsjak, Javlinski, Sjachrai en Gajdar straks kùnnen doen zal mede afhangen van hun samenwerking tijdens de verkiezingen. En die ziet er nog slecht uit: ondanks drie pogingen zijn ze het niet eens geworden over een systeem om zich per kiesdistrict samen achter de meest kansrijke van hun vier kandidaten op te stellen. Vooral Javlinski wil zo veel mogelijk afstand van de regeringsvertegenwoordigers houden.

Het gaat bij eventuele samenwerking om de helft van de 450 zetels, die niet wordt verdeeld via nationale kandidatenlijsten maar via het districtenstelsel. In districten waar straks de hervormingsgezinde stemmen worden verdeeld over vier verschillende kandidaten terwijl de oppositie zich verenigt op één kandidaat, lijken de vier verliezers nu al bekend.