Door Brinkmans profileringsdrift en Lubbers' zenuwen; Onrust in het CDA-kamp

DEN HAAG, 2 DEC. In zijn hoge werkkamer in het voormalige gebouw van Justitie aan het Plein, waar de CDA-menagerie is gehuisvest, heeft hij zich verschanst achter zijn bureaustoel. Frits Wester, media-adviseur van CDA-fractievoorzitter Brinkman, zoekt naar woorden. Halverwege de woensdagmiddag staan journalisten van kranten, radio en televisie in een halve kring om hem heen. Is er crisis? Wat is er aan de hand? Wester dreigend: “De spanning is nog niet over.”

Het CDA leek tot gistermiddag de belastingplannen van het kabinet te zullen torpederen als de bezuinigingen op de bijstand niet naar wens worden doorgevoerd. Lastenverzwaring moet in evenwicht zijn met bezuinigingen bij de overheid. Wester herhaalt het nog maar eens. En, ongevraagd: “Tussen Elco en Ruud zit alles goed. Het zijn de media die steeds maar doen alsof die twee elkaar naar het leven staan. Maar het is Brinkman echt te doen om de opstelling van de PvdA.”

Van een kabinet dat rustig 'uitdrijft' tot de Kamerverkiezingen in mei kan geen sprake zijn. Dat is de koers van Brinkman op weg naar het partijleiderschap. Zoveel werd gistermiddag wel duidelijk. Bij de PvdA spreekt een van de financiële specialisten over de crisisdreiging. Oorzaak: profileringsdrift van Brinkman en zenuwen bij Lubbers over het voortijdig verlies van de regie, voor zover die al aanwezig is.

Tussen de beide regeringspartijen CDA en PvdA lijken de rollen omgekeerd, vergeleken met het begin van deze kabinetsperiode. Toen leidde de WAO-ellende bij de sociaal-democraten tot instabiliteit en kiezersverlies, met als gevolg een bijna permanente crisisdreiging op het Binnenhof. Nu komt de onrust in toenemende mate uit het CDA-kamp.

Op weg naar het debat over het belastingplan wil een CDA'er wel kwijt dat de veel te lange aanloop van de fractievoorzitter naar het partijleiderschap de voornaamste spanning veroorzaakt. “Daar wordt Elco niet goed van. Net als prins Charles in Groot-Brittannië, die moet ook veel te lang wachten.”

Afgelopen maandag kwam het tot koortsachtig overleg in het Torentje, de werkkamer van de minister-president. Op het ochtendappel bij premier Lubbers verschenen de PvdA'ers Kok (vice-premier), Wallage (staatssecretaris sociale zaken), Leijnse (vice-fractievoorzitter), en de CDA'ers De Vries (minister van sociale zaken) en Brinkman.

Aanleiding voor het spoedberaad waren uitlatingen van de CDA-fractievoorzitter tijdens de partijraad in Ede afgelopen zaterdag. De kroonprins der christen-democraten deed bij die gelegenheid geen moeite zijn chagrijn te verbergen over 'het pact' dat eerder met de PvdA werd gesloten over de WAO-kwestie.

Pag.3: CDA-fractieleider wil PvdA een breuk laten forceren

In Ede maande de aspirant-partijleider het kabinet niet alleen haast te maken met lastenverzwaringen als accijnsverhogingen, maar ook op te schieten met de invulling van de bezuinigingen, in het bijzonder op de bijstandsuitkeringen.

Een dag later, op zondag, kwam hem dat op een scherp verwijt te staan van PvdA-leider Kok, die voor de radio sprak over “onsmakelijke politieke spelletjes”. Voor premier Lubbers was dat aanleiding om alle belanghebbenden maandag in het Torentje bijeen te roepen met de bedoeling de vrede te herstellen én zelf het initiatief weer in handen te krijgen.

In die opzet is Lubbers voorlopig geslaagd. Op een inderhaast belegd buitengewoon kabinetsberaad afgelopen dinsdag werd het akkoord over de bezuiniging op de bijstand, dat Wallage eerder sloot met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, bij wet verankerd. De CDA-fractie besloot daarop gistermiddag om een voor het kabinet onverteerbaar amendement op de Bijstandswet dat klaar lag, niet in te dienen bij de behandeling in de Tweede Kamer gisteravond van het belastingplan 1994.

Leden van de fracties van CDA en PvdA wisten gisteravond plotseling van de prins geen kwaad, van crisis of onmin was geen sprake. Een persbericht van de beide bewindslieden van Sociale Zaken, laat in de middag, bleek een heilzame uitwerking gehad te hebben op de verhitte gemoederen. De CDA-fractie kan twee wapenfeiten noteren na het debat over het belastingplan: er is duidelijkheid over de nieuwe Bijstandswet en de belasting voor huiseigenaren (huurwaardeforfait) wordt verlaagd. De PvdA-fractie heeft in ruil voor het laatste bewerkstelligd dat de huren volgend jaar minder stijgen.

Niettemin spreken CDA-strategen nu over “groeiende irritaties” tussen de CDA-fractievoorzitter en PvdA-prominenten als Kok en Wallage. “Ze hebben er de pokken in”, zo luidt de inschatting. Dat type emoties zijn, zoals vaker, belangrijker voor het voortbestaan van een regeringscoalitie dan de kwesties waarover zaken worden gedaan.

Vraag is vervolgens voor welke partij breken profijtelijker kan zijn dan de rit uitzingen. De PvdA is op dit moment vooral uit op het bewaren van de rust. In de meest recente opiniepeiling lijkt de partij op te krabbelen. “We zitten in een opgaande lijn, dus is er van crisis geen sprake”, aldus een lid van de PvdA-fractie. Het “personeelsbeleid” van partijvoorzitter Rottenberg heeft de troebelen rond de kandidaatsstelling, die een slachting aanrichtte onder zittende Kamerleden, binnen de perken gehouden. De toestand van de partij lijkt voorlopig stabiel.

Voor het CDA zou de afweging anders kunnen uitvallen. De spanning tussen de huidige partijleider en zijn ongedurige opvolger loopt op. Binnen de fractie heerst onrust, nadat de kandidaatsstelling ook daar diepe wonden heeft geslagen. De sluimerende bloedgroepenkwestie herleeft. Speciaal ook omdat de partij staat voor een viervoudige wisseling in het leiderschap. Niet alleen Lubbers verdwijnt, daarmee samenhangend komt ook de plek van fractievoorzitter in de Tweede Kamer vacant. Tegelijkertijd legt partijvoorzitter Van Velzen zijn functie neer, en treedt tevens de voorzitter van de Eerste-Kamerfractie, Kaland, terug. De instabiliteit wordt verder bevorderd door het vooruitzicht dat een volgende regeringscoalitie door het te verwachten verlies van de PvdA een ménage à trois zal worden. Dat het CDA daarenboven ook nog eens op tien zetels verlies staat in de peilingen, draagt ook al niet bij tot stabiliteit. Het wachten lijkt voor Brinkman op een geschikte aanleiding om de coalitiepartner tot een breuk te forceren.