Poortwachter zal zelf tol moeten betalen

DEN HAAG, 1 DEC. CDA-fractieleider Brinkman maande het kabinet afgelopen zaterdag op het congres van zijn partij niet alleen haast te maken met lastenverzwaringen als accijnsverhogingen, maar ook op te schieten met bezuinigingen, in het bijzonder op de bijstandsuitkeringen. En zie, gisteren kwam de ministerraad zowaar in een extra zitting bijeen om knopen door te hakken over dit dossier, waarvan de oudste pagina's al enigszins begonnen te vergelen.

Na het echec met de WAO en de Commissie-Buurmeijer moet de toekomstige leider van de grootste partij het gevoel hebben teruggekregen niet zonder macht te zijn. Nu trof het wel dat PvdA-staatssecretaris Wallage toch al van plan was nog deze maand het debat op hoofdlijnen met de Tweede Kamer over de nieuwe bijstandswet aan te gaan. Dus zei hij gisteren: “Belangstelling van een fractievoorzitter om snel tot besluiten te komen over de bijstand is welkom”.

Toch had de CDA-fractie de nodige moeite om tot een reactie te komen op het nieuwe voorstel van de staatssecretaris. Behalve met interne verdeeldheid heeft dat ook te maken met de verscheidenheid aan voorstellen, onderzoeken en akkoorden die er de afgelopen periode rondom de bijstand is geweest.

In april presenteerde de toenmalige staatssecretaris van sociale zaken, Ter Veld, een voorstel dat in belangrijke mate zou bijdragen aan haar val. De bijstand voor alleenstaanden van 21 tot 27 jaar werd verlaagd van 70 procent naar 50 procent van het minimumloon, met voor de gemeente de mogelijkheid in inviduele gevallen via een toeslag van deze regel af te wijken. Dit voorstel, maar vooral de afschaffing van de bijstand voor jongeren onder de 21, veroorzaakte veel opschudding bij de PvdA. Het CDA kon er mee uit de voeten.

In september sloot de nieuwe staatssecretaris, Wallage, een voorlopig akkoord met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Daarin werd de bijstandsverlaging tot 50 procent voor alleenstaanden niet alleen doorgevoerd voor 21- tot 27-jarigen, maar ook voor ouderen. Maar wel legden VNG en rijk daarin vast dat gemeenten een voorziening zouden treffen voor alleenstaanden en alleenstaande ouders “voor wie het in geen enkel opzicht mogelijk is de kosten van bestaan met een ander te delen en die alleen een zelfstandige woning bewoont”. Die voorziening mocht volgens het akkoord bestaan uit een toeslag van maximaal 20 procent. De 'echte alleenstaande', was de uitleg van Wallage toen al, houdt dus net als vroeger een uitkering van 70 procent. Zowel de PvdA- als de CDA-fractie stemde in met dit akkoord.

In het gisteren gepresenteerde kabinetsstandpunt wordt het recht op een toeslag van 20 procent voor de 'echte' alleenstaande - dat wil zeggen: een alleenwonende - en de alleenstaande ouder wettelijk verankerd. Die zekerheid is het meest wezenlijke onderscheid met het voorlopige akkoord. Of de praktische verschillen groot zijn, is de vraag.

De politieke instemming met dit akkoord was wellicht royaler geweest, als onlangs niet twee onderzoeken waren afgerond die respectievelijk door het kabinet en de Tweede Kamer waren geëntameerd. Allereerst was er de Commissie-Van der Zwan die constateerde dat sociale diensten van de uitvoering van de bijstandswet bitter weinig terechtbrachten. Zij bepleitte alleenstaanden een uitkering van 50 procent te geven plus een deeluitkering afgestemd op de woonlasten. De commissie onder leiding van Kamerlid Doelman-Pel, fractiesecretaris van het CDA, koos in meerderheid voor het eenduidig vastleggen van landelijke normen: 70 procent voor een alleenwonende en 55 of 60 procent voor een alleenstaande die niet alleen woont.

De wezenlijke betekenis van het kabinetsstandpunt is de keuze voor ruimere bevoegdheden voor de gemeenten, zeker omdat ze ook financieel een groter eigen belang krijgen bij een zorgvuldige uitvoering van de bijstandswet. In het bijzonder de toeslagen voor de alleenstaanden en alleenstaande ouders, die sociale diensten mogen geven, gaan straks ten koste van de gemeentekas. Een poortwachter die te ruimhartig is, moet daardoor zelf de tol betalen.