Gedeklasseerde vrienden

New York - De overgangstijd na de Koude Oorlog loopt ten einde. Dat wil zeggen, na een periode waarin de overwinning het Westen tot een reeks constructieve plannen leek te inspireren en de daarop volgende paar jaar waarin bleek dat er van de uitvoering niet veel terechtkwam, breekt er omstreeks deze tijd misschien een periode van werkelijkheidszin aan (en niet 'realisme' waarmee degenen die dit begrip zijn toegedaan, zich zo ver mogelijk van ieder waagstuk verwijderd houden). Op grondslag van de ervaringen uit de overgangstijd ontwikkelen de Verenigde Staten een nieuwe politiek voor een langere termijn.

Hoe lang is de eerste periode van optimisme na de overwinning alweer geleden? Het ging om de vraag hoe de voormalige tegenstander zo snel mogelijk op de been kon worden geholpen en daarbij tot democratisch niveau zou worden verheven. Moest het een onderneming met grote visie zijn, van een kaliber als het Marshallplan, hoewel op andere behoeften toegesneden; of een geleidelijker, meer gedifferentieerde hulpverlening, overigens niet minder gecoördineerd die hetzelfde resultaat zou hebben? Naarmate het doel verder werd gedefinieerd bleek duidelijker dat we ons in de omvang van de opgave hadden vergist. Het optimisme verdween, het doel raakte op de achtergrond en de grote plannen werden vergeten. In plaats daarvan is er een wisselend beleid gevolgd, een van incident tot incident, op korte termijn, dat geen antwoord op de crisis in de voormalige Sovjet-Unie is.

Een ander bewijs van vroeg optimisme was 'de Nieuwe Wereldorde', uitgeroepen door president Bush na de Golfoorlog. De Amerikanen slaagden er niet in om bijtijds hun militaire overwinning om te zetten in de spectaculaire politieke resultaten die waren beloofd. De Nieuwe Wereldorde verloor zijn kracht en verzandde in twijfel. Misschien dat we de naderende vrede tussen Israel en de PLO kunnen beschouwen als een resultaat dat door de Golfoorlog is bevorderd. Dan is dat ook het geval met de overbelasting van de Verenigde Naties die na de Golfoorlog, bij gebrek aan een duidelijke buitenlandse politiek van Washington, de bevordering van de wereldorde kregen toegewezen.

Het derde fenomeen waarin het optimisme zijn neerslag vond was 'Europa' dat onder het vaandel van Maastricht aan de volgende periode van zijn eenwording zou beginnen. Het nieuwe West-Europa, economisch verenigd met zijn enorme achterland van het voormalige Oostblok heeft zich korte tijd in een mythologische kwaliteit gekoesterd. Door het elan dat van Maastricht uitging zou het zich weldra tot de grootste economische wereldmacht onwikkelen, gevreesd door de Amerikanen en de Japanners. Ook hier werd het optimisme door schoorvoeten en twijfel aangetast en de recessie deed de rest.

Van de Amerikanen werd na de Golfoorlog niet veel meer vernomen. Het is gebruikelijk dat in het jaar van de presidentsverkiezingen de buitenlandse politiek op de achtergrond raakt. Des te sterker was dit in 1992 het geval. Veertig jaar Koude Oorlog hebben het Westen in zijn geheel oorlogsmoe gemaakt. De Amerikanen hadden acht jaar Reagan en vier jaar Bush, een gematigde en kleurloze voortzetting van Reagan, achter de rug. Nu was de tijd voor het binnenlands herstel aangebroken. Clinton is op zijn binnenlands programma gekozen. Na een jaar van tasten en proberen wekt hij de indruk dat hij de ervaring heeft opgedaan om nu met redelijk succes dat programma te gaan uitvoeren. Het markantste teken daarvan is dat de Brady-wet is aangenomen, waarmee de eerste overwinning op de National Rifle Association is behaald. (Bush is lid van dat gezelschap).

Nadat in het hele Westen het optimisme van de overwinning in de Koude Oorlog was uitgedoofd begonnen zich in het tweede deel van de overgangstijd nieuwe lijnen af te tekenen. De Europese lijn - liever gezegd, het gebrek daaraan - heeft een naam: Bosnië. Het valt niet te schatten hoe groot de schade is die de oorlog in het vroegere Joegoslavië heeft aangericht. De dagelijks gedemonstreerde machteloosheid van Europa, de brutaliteit waarmee oorlogsmisdadigers als Milosevic en Karadzic het fatsoen, de wet en de menselijkheid aan hun laars lappen, de altijd in werkloosheid eindigende zigzag politiek van de Europese naties, de ongeloofwaardigheid van hun bemiddelaars, dat alles heeft niet alleen tot de voortzetting van de oorlog geleid. Van Amerikaans standpunt bezien is 'Bosnië' een andere naam voor een politiek en moreel Europees failliet.

Als er een overgangstijd van Koude Oorlog naar nieuwe internationale verhoudingen is, dan opper ik dat die zich als volgt aftekenen. De Amerikanen zijn niet teruggekeerd tot hun isolationisme. Ze zijn, nadat Europa zich heeft gediskwalificeerd, bezig nieuwe prioriteiten in hun buitenlandse politiek aan te brengen. Clinton is niet alleen 'binnenland-president'. Hij vindt nu ook een begin van erkenning als een man die de buitenlandse politiek vernieuwt. NAFTA, het Noordamerikaanse vrijhandelsakkoord en de bijeenkomst met de Aziatische leiders in Seattle maken het publiek en Congres impliciet duidelijk dat er een andere keus is dan Europa, en de combinatie van Europa en 'Bosnië' ontmaskert ons werelddeel als een last. In het proces van heroriëntatie probeert Washington met minimale schade voor zichzelf zoveel mogelijk van die last aan de veroorzakers terug te geven.

De band tussen de Verenigde Staten en Europa is altijd die van het nationaal belang zoals de Amerikanen dat definiëren. In die definitie is de nationale veiligheid de zwaarstwegende factor; en in de verzekering van deze veiligheid speelt West-Europa feitelijk geen rol meer. De as Washington-Bonn is praktisch verdwenen; aan het special relationship met de Britten wordt op z'n hoogst wat sentimentele lippendienst bewezen.

Voorzover het Europa aangaat wordt de nationale veiligheid van de Amerikanen alleen nog geraakt door de atoomwapens in de voormalige Sovjet-Unie en het Russische leger aan welks deplorabele en daardoor gevaarlijke toestand de New York Times zes grote artikelen wijdt. Voorzover de buitenlandse politiek een hoofdstuk Europa heeft, reikt dat over West- Europa heen. Dat gevaar is er altijd geweest. Het krijgt nu een politieke herkenbaarheid. Als er iets schemert waaraan het einde van een overgangstijd zichtbaar wordt dan is het deze heroriëntatie die West-Europa tot een ouderwets modderend conglomeraat van naties deklasseert, een last waarvan Washington zich zoveel mogelijk wil ontdoen.