Regen en politiek gaan hand in hand

Behalve de apartheid is nu ook de recessie voorbij in Zuid-Afrika. Sommige economen laten zich meeslepen door de euforie van de afgelopen weken en voorspellen een boom van Aziatische proporties. Ze baseren zich op recente ongekende groeicijfers en de eerste tekenen van politieke stabiliteit. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de Nationale Partij (NP) sloten na drie jaar een historisch akkoord over de nieuwe grondwet die alle Zuidafrikanen gelijke rechten geeft. En nu Nelson Mandela persoonlijk de sancties naar de geschiedenis heeft verwezen, is de 'bevriezing' van de Zuidafrikaanse economie ten einde.

Alsof het niet genoeg was om de nationale depressie te bestrijden, publiceerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CSS) in Pretoria groeicijfers die Zuid-Afrika in jaren niet heeft gezien. In het derde kwartaal groeide het bruto nationaal produkt met 8,2 procent ten opzichte van het voorgaande kwartaal, dat al een groei van 5,5 procent te zien had gegeven. Na de negatieve groeicijfers van de afgelopen drie jaar is er een duidelijke kentering. Zuid-Afrika krabbelt op.

Regen is ten minste even belangrijk als politiek voor de Zuidafrikaanse economie. Het leeuwedeel van de groei in het derde kwartaal kwam voor rekening voor de landbouw, die profiteert van het feit dat de droogte eindelijk lijkt gebroken. Zelfs in de zwaarst getroffen delen van het land, waar de stuwmeren bijna leeg zijn en de dieren kreperen door watergebrek, valt weer regen. Het televisie-journaal toont boeren met een glimlach op het gelooide gelaat, en dat was lang geleden.

Het groeicijfer van april tot september is dan ook enigszins misleidend. In hetzelfde deel van vorig jaar leed de economie onder de rampzalige droogte. Een realistischer teken van opleving is de groei die het CSS meldde in de industrie. Het bedrijfsleven heeft zich jarenlang gereserveerd opgesteld wegens de politieke onzekerheid. De industrie beperkte zich tot vervangingsinvesteringen en snijden in de kosten, wat het leger werklozen deed groeien tot de huidige 46 procent van de beroepsbevolking die geen baan heeft in de formele economie. Een groei in deze sector duidt dan ook op een toenemend vertrouwen van het bedrijfsleven in de Zuidafrikaanse economie.

Economen wijzen erop dat de groei over het hele jaar waarschijnlijk niet boven de 1 procent zal uitkomen. Voor 1994 luiden de voorspellingen 2 tot 2,5 procent. Ook andere parameters duiden op een positieve trend: de inflatie daalde van 16 naar 9,7 procent, de rente is flink gedaald en de arbeidsproduktiviteit neemt voor het eerst in jaren weer toe. Het is bij lange na niet voldoende om de enorme werkloosheid, vooral onder de zwarte bevolking, te bestrijden. Een jaarlijkse groei van vijf procent wordt noodzakelijk geacht om de werkloosheid alleen al op het huidige peil te houden.

Ook het buitenland laat zijn afwachtende houding langzaam varen. De beurs van Johannesburg merkt grote belangstelling van vooral Amerikaanse fondsen voor aandelen in de grotere Zuidafrikaanse bedrijven, vooral na het akkoord over de grondwet. Maar buitenlandse investeringen op grote schaal blijven nog uit, zo is de verwachting. Financiers wachten de verkiezingen in april volgend jaar af en de eerste daden van de regering van nationale eenheid, waarin het ANC de meerderheid zal hebben.

De ANC-leiding doet er alles aan om het stigma van jaren-vijftig-socialisme kwijt te raken. Nelson Mandela probeerde onlangs op een internationaal tournee het bedrijfsleven gerust te stellen: nationalisatie is niet meer dan een optie voor de nieuwe regering, maar men hoeft nergens bang voor te zijn. Toen een ANC-regio tijdens haar jaarvergadering weer met de oude leerstelling op de proppen kwam, drukte het economische departement het idee meteen de kop in. Hetzelfde gebeurde toen een adviescommissie van linkse academici het ANC aanraadde de Centrale Bank ondergeschikt te maken aan de nieuwe regering. In de grondwet heeft het ANC de onafhankelijke positie van de Bank nu gegarandeerd. Maar uiteindelijk zal het economisch beleid van de eerste ANC-regering moeten uitwijzen welke stem binnen de bevrijdingsbeweging de doorslag geeft.

De komende maanden zijn doorslaggevend voor het vertrouwen in de Zuidafrikaanse economie. Rechtse blanke en zwarte partijen, die de grondwet niet steunen, dreigen met gewapend verzet. Als dat gebeurt, duiken de statistieken zeker weer de min in. Vooral de politiek bepaalt dus de houdbaarheid van de opleving. De regen valt nog steeds.

    • Peter ter Horst