DUBBELE ADELAAR

In NRC Handelsblad van 24 november staat dat Rusland in plaats van de hamer en sikkel een nieuw symbool krijgt dat sprekend lijkt op het wapen van de tsaren zoals Peter de Grote dat heeft laten ontwerpen.

Dit is niet geheel juist. De dubbele adelaar vindt zijn origine bij de grootvorst van Moskovië, Ivan III (of de Grote) 1462-1505. Hij behoorde tot de Rurik-dynastie, de eerste heerser-familie in de Russische vorstendommen.

In de Europese diplomatie streefde Ivan III internationale erkenning na als vooraanstaande heerser. In dit opzicht waren de onderhandelingen met de Habsburgse keizers van het Heilige Roomse rijk belangrijk. Vanaf het begin dat er sprake was van uitwisseling van gezanten, wenste Ivan III dat hij als gelijke van de keizer werd behandeld. De pretenties van de Habsburgers stimuleerden hem een gedurfde stap te doen. Beginnend in 1489 stond hij erop tijdens onderhandelingen tsaar (equivalent van keizer) te worden genoemd.

Hoewel over het tijdstip geen zekerheid bestaat, schijnt Ivan III in 1490 zich een symbool te hebben toegeëigend waarmee hij zijn gelijkwaardigheid met de roomse keizer wilde tonen. Als staatszegel voor de Moskovische heerser begon hij de dubbele adelaar, een imitatie van de Habsburgers, in te voeren. Zoals dat een oost-orthodox monarch paste, aanvaardde hij een Byzantijnse vorm namelijk die van de Palaeologus familie die als despoten hadden geregeerd in Morea (Peloponnesus). Tot deze Palaeologus familietak behoorde Sofia, de tweede echtgenote van Ivan III. Dat Sofia bij het instellen van de dubbele adelaar een rol zou hebben gespeeld, is niet juist. Ivan III was er bepaald de man niet naar om zich iets belangrijks door zijn echtgenote te laten aanpraten.

De dubbele adelaar (géén wapen, in de oorspronkelijke Russische adel speelde de heraldiek een ondergeschikte rol), is niet alleen door de opvolgers van Ivan III uit de Rurik-dynastie overgenomen, doch ook door de Romanovs.