'Als Jehova's Getuigen de deuren langs'; Profiel van LANDERD

In de Brabantse dorpen Zeeland en Schaijk worden woensdag vervroegde verkiezingen gehouden, net als in zeventien andere gemeenten in Noord-Oost-Brabant. In totaal worden acht gemeenteraden gekozen, want de gemeentelijke herindeling heeft toegeslagen. Zeeland en Schaijk maken per 1 januari plaats voor Landerd. Maar de sfeer blijft gemoedelijk. “Alles is hier overzichtelijk en daarom voel ik me hier thuis”.

“De enige lijn tussen Schaijk en Zeeland is een telefoonlijn”, verzucht Corry Strik. “Een bus rijdt er niet.” Ze is getrouwd met Theo Strik (52), veeboer en plaatsvervangende voorzitter van de CDA-fractie in het Brabantse dorpje Zeeland (5.800 inwoners). Hij staat nu tweede op de CDA-lijst-Landerd. In de bijkeuken van hun afgelegen boerderij aan de Bovenste Trent, ten zuiden van Zeeland, praten ze over de veranderingen die hen te wachten staan.

Op 1 januari zullen Zeeland en het naburige Schaijk (7.800 inwoners, inclusief het kerkdorp Reek) samengaan en de nieuwe gemeente Landerd vormen. Twee plattelandsdorpen worden één groter plattelandsdorp, met in totaal drie kernen. Woensdag worden de vervroegde verkiezingen gehouden. In de twee dorpen stijgt daardoor de kiesdeler van ongeveer 280 naar zo'n 500 stemmen per zetel.

Bij de verkiezingen voor de nieuwe gemeenteraad strijden woensdag acht partijen om de kiezersgunst. Vier lokale: Zeelands Welzijn en Vooruitstrevend Zeeland, de Reekse Politieke Partij (RPP) uit het Schaijkse kerkdorp Reek en Algemeen Belang Schaijk en Reek (ABSeR) uit Schaijk zelf. De lokale partijen maken kans op elk twee zetels, het CDA op drie. De andere landelijke partijen zijn weinig krachtig. Nieuwkomer D66 - voortgekomen uit een fusie tussen de Progressieve Actiegroep Schaijk en de Gemeentebelangen Schaijk - maakt net als PvdA en VVD nauwelijks kans op meer dan één zetel van de vijftien. De PvdA heeft alleen mensen uit Schaijk op de lijst.

De sfeer is landelijk, de omgeving telt vele rustieke kleine natuurgebieden - en toch staat Zeeland bekend als het 'Las Vegas van Noord-Brabant'. De plaatselijke discotheken trekken elk weekend zo'n drieduizend jongeren. Maar doordeweeks is daar weinig van te merken. Een welvarende winkelstraat met keurige bestrating langs de kerk is het modernste element. Ook in Schaijk is onlangs het centrum 'gereconstrueerd'. Niet tot ieders tevredenheid. “Och die herindeling” zegt een man met een pet op en een hond aan de lijn. “Wat echt lullig is is dat ze hier het fietspad hebben weggehaald. Dat is veel erger.”

Als het aan Corry en Theo Strik en het hele CDA-Zeeland had gelegen was Zeeland toegevoegd aan het iets zuidelijker gelegen, 'stedelijke' Uden (36.000 inwoners). Het allerliefst waren ze natuurlijk zelfstandig gebleven, maar dat zit er niet meer in: rijk en provincie zijn vastbesloten om kleine gemeentes te laten fuseren. Volgens Strik is het Schaijk geworden en niet Uden, omdat de plaatselijke partijen in Zeeland bang waren dat zij in zo'n grote gemeente ten onder zouden gaan. “Terwijl Zeeland veel meer op Uden is gericht. Iedereen hier weet waar in Uden het gemeentehuis staat, maar ik denk dat maar een paar procent weet waar het in Schaijk te vinden is.” Hij herinnert zich een informele, besloten raadsvergadering waarin de gemeenteraadsleden onder zware druk werden gezet om unaniem voor Schaijk te kiezen. “En waar ging het om? Dan zou de werkgelegenheid van de veertig ambtenaren én de burgemeester beter gewaarborgd kunnen worden!” Als de gemeente groter wordt zal de binding aan de lokale partijen, die meer gebaseerd zijn op personen en verenigingsleven dan politieke ideeën, wel minder worden, gelooft Strik.

Het CDA staat buiten spel in Zeeland. Allicht, het rechtgeaarde boerendorp staat bekend als 'zwaar CDA' en het CDA haalt bij provinciale en landelijke verkiezingen altijd een ruime meerderheid. Maar op lokaal niveau worden de lakens heel duidelijk uitgedeeld door de twee plaatselijke partijen. Zeelands Welzijn heeft - net als het CDA - vier van de in totaal elf zetels en Vooruitstrevend Zeeland bezet de overige drie. Een onofficiele volksstemming, vorig jaar georganiseerd door het CDA, trok een lage opkomst van 30 procent, en liet een overgrote voorkeur zien voor Schaijk.

De voorbereiding van de samenvoeging verloopt harmonieus. Maar de beide gemeentebesturen kennen dan ook het afschrikwekkende voorbeeld van de twee buurdorpen Ravestijn en Herpen, samengevoegd in 1942. Toen in de jaren vijftig daar een nieuwe burgemeester werd benoemd zei de pastoor van Ravenstijn hem: “Je zorgt er toch wel voor dat we die van Herpen kwijtraken?” En nog niet zo lang geleden kwam de Herpense brandweer, die na vijftig jaar nog altijd niet is samengevoegd met die van Ravenstijn, informeren of de Schaijkse brandweer mogelijkheden had voor eventuele bijstand, want met die van Ravenstijn deden ze liever geen zaken.

“Van de situatie in Ravestijn en Herpen, waar ze zich alleen maar tegen elkaar afzetten, hebben we wel geleerd dat we echt alles samen met Zeeland zullen moeten doen,” zegt Jos Roelofs (42), namens de lokale groepering Algemeen Belang Schaijk en Reek (ABSeR) deeltijd-wethouder van Schaijk. “Gevoelsmatig was ik aanvankelijk helemaal tegen, en dat was ook puur gevoelsmatig, dat geef ik eerlijk toe. Maar nu ben ik tot de conclusie gekomen dat de samenvoeging juist een goede zaak is en ik vraag me af of we niet toch te kleinschalig zijn gebleven, om de milieumaatregelen en de bouwverordeningen goed uit te voeren. Bij 25.000 inwoners kun je een fulltime wethouder aanstellen, dan wordt het pas interessant.”

Lokale partijen zijn regel in deze streek. Ook het CDA-Zeeland bestaat pas sinds 1982, toen Algemeen Belang Zeeland en de lijst-Wolters zich onder zware druk van de landelijke partij onder de CDA-vlag verenigden. Bang voor verlies van de eigen Zeelandse identiteit is Strik dan ook niet. Met trots verwijst hij naar het sterke verenigingsleven in zijn 'echt Brabantse dorp'. Amateurschilderen, harmonie, drumband, toneel, judo, handboogschieten, volleybal, voetbal, ponyrijden, badminton, jeugdgymnastiek, heemkunde, fotografie, carnaval, vrouwen, ouderen, EHBO: voor alles en iedereen is een aparte vereniging. En dan zijn er nog de 22 buurtschapsverenigingen, die er voor zorgen dat er bij geboorte een ooievaar in de tuin komt te staan en ook de jubilea en herdenkingsmissen voor de overledenen niet vergeten. Het Schaijkse leven is precies zo georganiseerd. Lokale partijen recruteren hun leden met zorg uit de verschillende verenigingen.

Van de wijze waarop de herindeling tot stand is gekomen zijn maar weinig mensen in Zeeland of Schaijk onder de indruk. “Ze hebben gewoon een kaart gepakt, zijn gaan tekenen en pas daarna zijn de argumenten gekomen”, zegt wethouder Roelofs van Schaijk. Aanvankelijk was Schaijk aan de gemeente Ravenstijn toegewezen. “Maar daar viel niet niet mee te praten, die wilden alleen maar land veroveren. Ja, het kerkdorp Herpen, dat een onderdeel van Ravenstijn is, wilde ons graag, maar alleen maar om tegen Ravenstijn te kunnen gebruiken.”

Sinds in 1989 het eerste advies tot herindeling bekend werd is er in Zeeland nog heel wat actie gevoerd. “Ik heb eerst geijverd voor de zelfstandigheid, met handtekeningen” zegt het Zeelandse CDA-lid en aannemer Cornelissen. “Toen dat niet lukte ben ik maar in een werkgroep gegaan met Schaijkenaren voor een nieuwe naam. Dat zij toen de naam Zeeland-Schaijk, of Schaijk-Zeeland, afwezen verontrustte mij zeer. Daarom zijn we met de gedecoreerden” - Cornelissen wijst op zijn revers - “van Zeeland nog naar de provincie gegaan, dat we toch liever bij Uden wilden.”

Fanatiek wordt de verkiezingsstrijd niet gevoerd. De grootste ophef werd veroorzaakt door Zeelands Welzijn, dat partijvlaggetjes uitdeelde bij de inkomst van Sinterklaas. Alleen de RPP, de partij van het Schaijkse kerkdorp Reek, zet zich af tegen de andere partijen. “We hebben sinds een aantal jaren een aanhanger met een reclamebureau”, verklaart RPP-lijstrekker Gerard Engbers (61). Verrassend genoeg praat de Reekse voorman met een Achterhoeks accent. Afkomstig uit Oldenzaal is hij ruim dertig jaar geleden met een Reekse vrouw getrouwd. Hij was jarenlang onderwijzer in Reek. Inmiddels is hij al 24 jaar raadslid voor de RPP, waarvan twaalf jaar als wethouder. Maar pas met de adviezen van de reclameman is de partij die de belangen van het kerkdorpje Reek (1.600 inwoners) in de raad van Schaijk verdedigt, erin geslaagd drie zetels te veroveren. Van de 1.237 stemgerechtigden in Reek stemden er bij de vorige verkiezingen 766 op de RPP. “De rivaliteit met Schaijk wordt door ons uitgebuit. Wij richten ons helemaal op het dorp. Wij worden gepakt!, is de ondertoon. Ik had daar eerst wel moeite mee, maar het werkt wel.”

Om in de nieuwe raad twee zetels te halen zal de RPP woensdag minstens 900 stemmen moeten krijgen. En dus worden alle zeilen bijgezet. Als iemand in Reek een familielid op bijvoorbeeld de PvdA-lijst heeft, wordt die persoon juist gevraagd voor de RPP-lijst. Dat scheelt weer. Bij andere partijen wekt die actieve wijze van campagnevoeren irritatie. “Het wordt eigenlijk te gek. Ze gaan als Jehova's Getuigen langs de deuren” oordeelt de wethouder Roelofs over de RPP. Maar op de meeste huizen in Reek hangt het gele RPP-affiche.

Grote problemen zijn er eigenlijk niet. Engbers: “Tja, wij hebben in Reek geen echte supermarkt. We moeten op de leefbaarheid letten. Maar in Landerd als geheel zijn eigenlijk geen problemen.” Alleen de 'boerenkwestie' is een duidelijk onderscheidingsmiddel tussen de partijen. Hoe streng moeten de mest- en milieumaatregelen worden uitgevoerd? Het CDA, ABSeR en Vooruitstrevend Zeeland vinden dat niet te hard van stapel moet worden gelopen. RPP (in Reek wonen nauwelijks boeren) en Zeelands Welzijn staan bekend als echte milieupartijen. In Zeeland, een van de meest verzuurde gemeentes van Nederland is de laatste jaren een streng beleid gevoerd. In Schaijk, waar de varkensboeren de laatste jaren nog flink mochten uitbreiden van de gemeente, is dat pas de laatste maanden van start gegaan, na een boze brief van de milieu-inspectie. “Eigenlijk kom ik er door die samenwerking nu pas achter hoe dat al die tijd er in Schaijk aan toe is gegaan” zegt wethouder Van Delft van Zeeland. Tijdens een verkiezingsbijeenkomst vorige week bleek de voornaamste klacht: 'waarom mocht Schaijk volgebouwd worden met nieuwe varkensstallen en Zeeland niet?' Maar voor het samengaan van de gemeenten en de verkiezingen speelt het agrarische probleem eigenlijk nauwelijks een rol. Het milieubeleid in Schaijk lijkt inmiddels al sterk op dat van Zeeland en alle partijen onderschrijven de nieuwe strengere milieurichtlijnen van de provincie. “Alleen de kleinere boeren uit Schaijk worden de dupe” leggen na afloop van de bijeenkomst drie jonge veeboeren uit Schaijk vanachter een glas bier uit. “Die hebben vaak geen goede vergunningen, en in Schaijk werden zij nauwelijks gecontroleerd.” Ze zijn wel tevreden: “We blijven een plattelandsgemeente.”

Ook de rest van de bevolking in Schaijk lijkt zich niet op te winden over de komende strijd. “Oh, die herindeling kan me niets schelen” zegt mevrouw Wittenberg-Geurts, terwijl ze haar fiets neerzet voor de etalage van de slager. “Met Zeeland zal het wel gaan. Met Ravenstijn zou veel erger zijn, dat is een stomme stad met stuurse mensen. Bij de verkiezingen stem ik op een lokale partij, want daar zit mijn schoonzoon bij.” “Het is allemaal erg overzichtelijk hier, en daarom voel ik me er ook thuis”, aldus Engbers, terwijl hij uit zijn raam over de akkers uitkijkt.