Oudere werknemers worden met voorrang weggesaneerd

ROTTERDAM, 27 NOV. De Suiker Unie in Groningen besloot onlangs zestig mensen te ontslaan. Aanleiding waren de barre economische weersomstandigheden, die de landbouw zwaar treffen. De nieuwe werklozen hadden één gemeenschappelijk kenmerk: allen zijn ouder dan 55 jaar.

Verkoopcoöperatie ACM in Meppel kwam vorige week met de vakbonden een sociaal plan overeen om de pijn van de komende sanering te verzachten. Van de 195 medewerkers die het bedrijf moeten verlaten, behoren er 160 tot de categorie 'oudere werknemer'.

Schoorvoetend geven sommige bedrijven en vakbonden toe dat het verdwijnen van de zogenoemde ouderenrichtlijn - bedoeld om bij collectief ontslag oudere werknemers met voorrang te laten afvloeien - een belangrijke rol heeft gespeeld bij het versnellen van hun sanering.

Minister De Vries (sociale zaken) wil de richtlijn per 1 januari afschaffen, omdat ze haaks zou staan op het beleid dat er nu juist op gericht is de arbeidsparticipatie, ook onder 55-plussers, te verhogen.

Andere ondernemers ontkennen een direct verband tussen het verdwijnen van de ouderenrichtlijn en een reorganisatie. Zo zegt directeur L. Steenbeek van ACM dat de deadline van De Vries er niet voor heeft gezorgd dat hij de inkrimping eerder heeft uitgevoerd dan oorspronkelijk de bedoeling was. “Maar ik zou liegen als ik zei dat ik niet wist dat de richtlijn op 1 januari wordt afgeschaft.”

Districtsbestuurder A. van den Berg van de Industriebond FNV leidde de onderhandelingen over het sociaal plan bij de Meppelse coöperatie. “De datum van 1 januari is doorslaggevend geweest, anders hadden we zeker meer tijd genomen voor de reorganisatie”, zegt hij beslist. “Het was onze laatste kans om het personeelsbestand in te krimpen zonder gedwongen ontslagen.”

De vakbonden en de directie van ACM hebben alle mogelijkheden die de wet biedt gebruikt. Zo valt niet alleen de helft van de personeelsleden die nù 55 jaar of ouder zijn onder het sociaal plan, maar ook de mensen die voor 1 januari 1997 deze leeftijd bereiken. Voor hen vraagt ACM nog voor het einde van dit jaar een ontslagvergunning aan. “Zij krijgen gewoon een opzegtermijn van drie jaar”, aldus Van den Berg.

Dergelijke afspraken zijn minister De Vries een doorn in het oog. Werknemers moeten juist langer aan het werk blijven. Daardoor daalt de collectieve lastendruk (de som van sociale premies en belastingen) en wordt het draagvlak onder economie en sociale zekerheid vergroot.

Pag.14: Oudere werknemer vliegt er het eerste uit

Bovendien is het ontslaan van relatief meer oudere werknemers een dure aangelegenheid voor de samenleving, want de werkloosheidsuitkeringen (betaald van de WW-premies) is voor een jongere doorgaans lager dan voor een oudere. De uitkering is immers gerelateerd (70 procent) aan het laatstverdiende loon en een 55-plusser verdient over het algemeen meer dan een jongere collega.

Werkgevers en vakbonden kiezen er vaak bij collectief ontslag voor ouderen als eersten buiten de poort te zetten. De deal is meestal helder: de werkgever betaalt nog een tijdje een aanvulling op de WW-uitkering en de bonden houden zich koest en doen niet moeilijk over de ontslagaanvragen. Zo sloten de sociale partners in de haven afgelopen weekeinde een sociaal akkoord, dat ertoe leidt dat vooral oudere werknemers de komende jaren in groten getale de haven de rug zullen toekeren. Alleen al in de haven van Rotterdam zullen de komende tijd 3.600 werknemers in het kader van deze 'seniorenregeling' verdwijnen. Was de datum van 1 januari van wezenlijk belang? “We hebben er met een scheef oog naar gekeken”, aldus directeur L. Jansen van de havenwerkgeversvereniging SVZ.

Bij computerfabrikant IBM in Utrecht buigt zich men deze dagen over het schrappen van 300 arbeidsplaatsen. De directie sluit een afvloeiingsregeling voor 55-plussers niet uit. Denkt IBM zo'n regeling nog voor het einde van het jaar rond te hebben? De woordvoerder snapt de hint. “Het is ons volstrekt bekend dat de ouderenrichtlijn per 1 januari aanstaande wordt afgeschaft.”

Zowel het bedrijfsleven als de vakbeweging zien de ouderenrichtlijn als een goede zaak. In hun ogen zijn saneringen zo relatief pijnloos door te voeren. “In het Noorden heeft een werkloze jongere nauwelijks uitzicht op een baan”, zegt FNV'er Van den Berg over de sanering bij ACM in Meppel. De 160 ontslagen ouderen kunnen daarentegen met 87,5 procent van hun laatstverdiende salaris rustig genieten van hun oude dag.

Nauwelijks uitgesproken voordelen zijn dat vergrijsde personeelsbestanden worden opgeruimd, bedrijven relatief duur personeel kwijt raken en eenseniorenregeling aanmerkelijk goedkoper uitpakt dan wanneer bijvoorbeeld wordt gewacht totdat de werknemer met de Vut kan.

Voor werkgevers en werknemers, verenigd in de Stichting van de Arbeid, genoeg redenen om minister De Vries te vragen de ouderenrichtlijn voor onbepaalde tijd te handhaven. Dat hebben ze begin deze maand dan ook gedaan, zo werd deze week bekend. Het betekent de tweede oproep van de sociale partners binnen één jaar. Oorspronkelijk zou de maatregel in april van dit jaar verdwijnen en worden vervangen door de (door anti-discriminatie-regels van de EU ingegeven) richtlijn dat bij collectief ontslag naar een afspiegeling van het gehele personeelsbestand moet worden gezocht. Maar onder druk van werkgevers en vakbeweging ging De Vries begin dit jaar overstag.

Overigens deed hij dat niet, voordat hij het aluminium- en staalconcern Hoogovens een ernstige uitbrander had gegeven. Bij de forse afslanking die Hoogovens eind vorig jaar aankondigde, zouden te veel oudere werknemers het veld moeten ruimen. De Vries blokkeerde aanvankelijk financiële steun aan het concern, maar liet vervolgens weten de overeengekomen afvloeiingsregeling voor ouderen nog een maal voor deze keer door de vingers te zien.

Hoogovens glipte door de mazen van het net, maar de schrik zat er bij het bedrijfsleven goed in. Grote reorganisaties, die vooral 55-plussers troffen, volgden elkaar in rap tempo op: Philips, NedCar, DAF en DSM. De ouderenorganisaties trokken aan de bel bij Sociale Zaken. Dergelijke saneringen waren slecht voor het imago van de ouderen in het algemeen, want ze bevestigden slechts het beeld dat werknemers boven de vijftig jaar afgebrand zijn en nergens meer toe dienen dan achter de geraniums te gaan zitten.

Als De Vries zijn poot stijfhoudt wordt de ouderenrichtlijn na elf jaar ten grave gedragen. Ze werd in 1982 ingevoerd om de grote werkloosheid onder jongeren te bestrijden ('jong voor oud') en het hoofd te bieden aan de sociale gevolgen van de vele reorganisaties. Ruim tien jaar later zucht Nederland onder vergelijkbare economische omstandigheden: een oplopende jeugdwerkloosheid en een onstuitbare stroom saneringen. Maar de argumenten van toen gelden nu niet meer, zegt een woordvoerder van Sociale Zaken. “De houding ten opzichte van werkende ouderen is veranderd. Door de vergrijzing moeten meer mensen langer aan het werk blijven. Minister De Vries baseert zich op maatschappelijke ontwikkelingen.”

    • Yaël Vinckx