Naar een doe-het-zelf Navo

BRUSSEL, 26 NOV. Ambtenaren en diplomaten bij de NAVO putten tegenwoordig hun beeldspraak uit de doe-het-zelf-sector. Vredestroepen voor de VN moeten via een 'klik-vast' systeem 'uit een soort IKEA magazijn' van beschikbare NAVO-troepen worden samengesteld. Franse troepen blijven 'zelfstandige elementen' die echter 'snel ingebouwd' worden. Het stelsel van NAVO-commando's in vaste gebieden wordt 'gedemonteerd' en 'draagbaar' gemaakt. De Oosteuropese landen krijgen een 'meetlat' in de vorm van partnerverdragen, waarmee ze zichjzelf voor toetreding moeten kwalificeren. In plaats van het vertrouwde anti-Moskou blok komt er een NAVO-bouwpakket voor al uw militaire wensen, zo begrijpen we, na een serie gesprekken op het hoofdkwartier.

Zes weken voor de top met president Clinton wordt de NAVO druk verbouwd. Frankrijk en de VS treden daarbij als motor op, om andere redenen, maar met hetzelfde doel. Het oprichten van een 'Europesere' NAVO, met een variabel takenpakket, flexibel inzetbaar, maar vooral met een verwisselbare rolbezetting. De Amerikanen willen de lasten eerlijker verdelen, de Fransen grijpen hun politieke kans. Alleen over de speelruimte in Oost-Europa verschillen de twee van mening.

De Amerikanen namen al in het laatste jaar van Bush meer afstand van Europa, zegt een ambtenaar. Onder Clinton hebben ze definitief bedankt voor de vaste rol van regisseur en hoofdrolspeler in de NAVO. Ze zijn, zoals een diplomaat het uitdrukt, “veel relaxter nu, ze willen niet meer steeds domineren”.

Bij de Amerikaanse missie wordt ronduit gezegd: “We steunen de Westeuropese Unie nu zonder enige reserve.” Als de Westeuropese Unie NAVO-eenheden wil gebruiken “dan hoeven we alleen maar geconsulteerd te worden”. Voor 'Europese' NAVO-operaties is Washington zelfs bereid om de Amerikaanse opperbevelhebber te vervangen door een Europese generaal, zo zegt deze diplomaat. Andere, meer Atlantisch georiënteerde bronnen kunnen nog niet echt geloven dat de WEU al de 'natuurlijke gesprekspartner' voor de VS in Europa is. “De VS blijven toch de NAVO als hun eerste forum in Europa zien; daar moeten de echte afspraken worden gemaakt. Washington zal straks binnen de NAVO een 'right of first refusal' voor Europese operaties claimen.”

Operationeel stellen de Amerikanen het concept van de zogeheten Combined Joint Task Forces voor. Militaire gelegenheidscombinaties van diverse lidstaten en legeronderdelen, zoals ook in de Golf en Somalië opereerden. Ze zijn bedoeld voor kleinere acties, waarbij niet direct het grondgebied van de NAVO zèlf in gevaar is. Voor puur Europese 'taskforces' zien de VS zichzelf hooguit als leverancier van satelliet-inlichtingen, transportcapaciteit of materieel. Het brengt een NAVO-beleidsambtenaar tot de verzuchting dat de VS na veertig jaar leiderschap tegen het Warschaupact nu ook al de Europese militaire eenwording vormgeven. “Zelf komt Europa met niks”, zegt hij.

De Amerikaanse à la carte-benadering is bij de Fransen al vast goed gevallen. Bij de Franse missie wordt het accent gelegd op de noodzaak om de NAVO te hervormen, gezien de versplintering van Midden- en Oost-Europa. “Tegenwoordig definieert Noorwegen zijn bedreigingen anders dan Spanje. Dat is natuurlijk a fortiori zo aan beide zijden van de Atlantische Oceaan.” Als treffend voorbeeld geldt de burgeroorlog in Bosnië, die voor de VS geen wezenlijk belang vormt, maar voor Europa wel. De Fransen zien dan ook grote mogelijkheden voor de Westeuropese Unie. Daarvan wordt gehoorzaam opgemerkt dat die “complementair aan de NAVO” zal functioneren. Tegelijk is de WEU voor Parijs vooral een middel om Europa politiek en militair een eigen gezicht te geven.

Dat de WEU de NAVO daarbij gemakkelijk voor de voeten kan lopen bleek eerder deze week toen Bonn en Parijs onverwachts voorstelden om Polen alvast 'geassocieerd lid' van de WEU te maken. De NAVO was er nu juist in oktober in Travemünde in geslaagd de selectie uit te stellen, door aan letterlijk àlle niet-leden een partnerverdrag aan te bieden. “Deze 'partnerships for peace' geven ons meer tijd om de criteria voor lidmaatschap vast te stellen”, aldus secretaris-generaal Wörner. “De Oosteuropese landen moeten eerst zelf beslissen of ze mee willen doen; het dwingt de NAVO nog niet tot keuzes.” Wörner prees deze oplossing als een tactisch handige manier om in een 'pan-Europese structuur', waarin ook Rusland en Oekraïne opgenomen worden, politiek flexibel te blijven. “We overhandigen de sleutels voor uitbreiding van de NAVO dus niet aan Moskou. Toetreding blijft onze beslissing. Tegelijk hoeft niemand bang te zijn dat nu de NAVO Europa in tweeën zal hakken.”

Onder NAVO-diplomaten staat vast dat de VS om twee redenen met deze 'partnerships' zijn gekomen. Washington wil vooral de ongerustheid in Moskou over het verval van de Russische invloedssfeer in Oost-Europa niet aanwakkeren. Polen, Hongarije en Tsjechië/Slowakije willen immers als NAVO-lid definitief bij het Westen horen. Zoals een Franse diplomaat het uitdrukte: “Er wordt daar zwart-wit gedacht. Voor hun welvaart willen ze bij de Europese Unie en voor hun veiligheid bij de NAVO. En daarmee wordt op de bescherming van de Amerikanen gedoeld, echt niet op ons Europeanen.” En daartoe zijn de VS niet bereid, zo luidt de tweede reden. De nieuwe 'partners for peace' zullen straks alleen het recht krijgen om de NAVO “voor consultaties bijeen te roepen” als ze worden bedreigd. De Amerikanen komen dus niet automatisch in Hongarije vechten, als het met de naburige Serviërs misloopt. En van schuilen onder de Amerikaanse nucleaire paraplu is al helemaal geen sprake, zo zegt deze diplomaat. De Amerikaanse houding wordt helemaal definieerd door de “geprivilegieerde relatie met Rusland”.

Europa kan echter minder voorzichtig in Oost-Europa zijn. “Wij moeten juist wel onderscheid maken.” In de buitenlandse handel is de Europese Unie daar per slot van rekening ook al mee bezig. Met een flink aantal ex-Warschaupact landen heeft Europa samenwerkingsakkoorden gesloten. Met dat argument is het voorstel om Polen alvast binnen de WEU te halen ook verdedigd: als een duidelijke politieke afbakening van Europa. Bij de NAVO is dit WEU-debat “met argusogen” gevolgd, aldus een diplomaat. De NAVO wil absoluut voorkomen dat via de achterdeur van de WEU er toch veiligheidsgaranties aan Oosteuropese landen worden uitgedeeld.

Toch blijven vooral de Fransen hameren op een duidelijk signaal aan Oost-Europa. Als dat niet kan binnen de NAVO, dan maar binnen de WEU. Ook dat is 'complementair' handelen, zo wordt fijntjes opgemerkt. Dat de WEU het 'geassocieerde lidmaatschap' van Polen afwees, wil niet zeggen dat het ook van tafel is. “Ook Bonn wil op dit moment natuurlijk nog niets doen wat de Russen irriteert”, zo legt een diplomaat uit. Maar dat verandert, zodra de laatste Russische soldaat de ex-DDR heeft verlaten. “Zo gauw dat is gebeurd, wordt Oost-Europa onze eerste prioriteit”, aldus een Franse diplomaat. “Het is ook in het grootste belang van die landen dat we solidair blijven met de Bondsrepubliek”. Het is de klassieke Franse politiek jegens Bonn: zo nauw mogelijk aansluiten bij Duitsland zodat het niet de kans krijgt (weer) een zelfstandige supermacht in het midden en oosten van Europa te worden.

Is over de timing van toetreding weinig twijfel, ook over de kandidaten zelf bestaan al omschreven ideeën. Het zal gaan om de Visegrád-landen (Polen, Hongarije, Tsjechië/Slowakije), aangevuld met Bulgarije en Roemenië. Rusland heeft tot opluchting van menigeen 'gelukkig' geen belangstelling. In Oekraïne is het zo'n chaos dat er bij de NAVO op wordt gerekend dat dit land zich toch weer aansluit bij Rusland, min of meer vrijwillig, net als met Georgië is gebeurd.

De grootste opgave voor de komende jaren zal echter zijn die ontwikkeling 'natuurlijk' te laten verlopen. Er mogen vooral geen duidelijke strepen over de kaart worden getrokken tussen West en Oost. Hooguit in gedachten. En voor die nieuwe scheiding moeten vooral ook geen leuke namen worden verzonnen, zoals destijds 'IJzeren Gordijn'. Voorlopig houdt de NAVO het op 'partners voor vrede'. Of dat een eufemisme is, zal nog blijken.

    • Folkert Jensma