Juicy, crispy en fluffy; Dubravka Ugresic in Amerika

Dubravka Ugresic: Nationaliteit: geen. Zagreb - Amsterdam - New York. Vert. Roel Schuyt. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 171 blz. Prijs ƒ 29,90.

“Ik ben een wandelende chaos.” Zo omschrijft de Kroatische Dubravka Ugresic zichzelf in 'Organizers', een van de circa dertig stukjes die tezamen haar nieuwste boek uitmaken. Nationaliteit: geen bevat onder meer de columns die Ugresic schreef voor deze krant en ontstond grotendeels tussen oktober 1991 en juni 1992. Na een verblijf in Amsterdam besluit Ugresic niet terug te keren naar haar door oorlog verscheurde geboorteland maar door te reizen naar de Verenigde Staten, waar ze eigenlijk pas een paar maanden later verwacht wordt voor een serie gastcolleges aan de universiteit van Wesley. De achtergelaten Oosteuropese cultuur en de binnengetreden Amerikaanse, oorlog en honger aan de ene kant en het regime van het geluk aan de andere, de telefonische contacten met Zagreb en Belgrado, colleges in het Russisch en colleges in het Engels aan studenten van verschillende faculteiten, de columns die ze naar Amsterdam stuurt - wat anders kan hiervan het gevolg zijn dan innerlijke verscheurdheid?

Uit haar eerdere boeken kende ik Dubravka Ugresic als iemand die er plezier in heeft verschillende werelden met elkaar te verbinden. Ze heeft zich nooit aan de grenzen tussen literaire genres gehouden. Klassieken uit de wereldliteratuur en fragmenten uit damestijdschriften, feit en fictie, eigen en andermans verhaal, alles werd met vaardigheid, vaart en verve door elkaar gegooid, aan elkaar genaaid tot een grote lapjesdeken met talloze kleuren en patronen. Eerbied voor grenzen is niets voor Ugresic. Tot nu toe had haar werk de vrijblijvendheid die elk literair spel nu eenmaal eigen is, maar in Nationaliteit: geen ligt dat anders. 'Ik val in kleine stukjes uiteen,' schrijft ze, en haar boek is een poging die stukjes bijeen te rapen.

Daarmee is het geen zielig boek geworden: een schrijver moet zijn lezers volgens Ugresic niet lastigvallen met navelstaarderij. Ondanks zijn persoonlijke karakter bevat Nationaliteit: geen evenveel humor en ironie als vroeger werk van de schrijfster. In een reeks observaties en reportages beschrijft Ugresic de Amerikaanse samenleving met haar cultus van geluk, personality, body en de vele manuals, organizers, comforters en andere hulpmiddelen die de Amerikanen daarbij ter beschikking staan.

Aerobics

Op het eerste gezicht draait het daarbij om de pogingen van Ugresic om haar toch al geschonden self door dit labyrint heen te schipperen. Maar het gaat natuurlijk om veel meer. De hilarisch beschreven bezoeken aan haar shrink (iedere zichzelf respecterende Amerikaan heeft een psychotherapeut), de contacten met haar kennis Norman - een vleesgeworden bundel Amerikaanse clichés - haar manie voor organizers, haar kortstondige amourette met aerobics, slim-fast en tightmaster, het zijn allemaal manieren om de stereotypen te illustreren die de Amerikanen bij gebrek aan een echte culturele en historische identiteit van zichzelf creëren. 'De moderne culturen produceren mythen over zichzelf: de krachtigste media-machinerieën produceren de meest overtuigende mythen. Als een cultuurmythe eenmaal ingeburgerd is geraakt, is het moeilijk vast te stellen of de mythe wordt voortgebracht door de werkelijkheid of de werkelijkheid door de mythe,' schrijft Ugresic. De Amerikaanse mythe ziet ze als een combinatie van alle cultuurmythen die ooit bestaan hebben: 'gezamenlijk en vol overgave husselen de Amerikanen in hun onwetendheid alles door elkaar tot een sprookjesachtig allegaartje.'

'Harassment' is het kopje waaronder deze laatste woorden staan en waarmee ook zo'n ingrediënt van die mythische ratjetoe aangeduid wordt. Lichtvoetig van het ene thema overspringend naar het andere geeft Ugresic een veelzijdige beschrijving van die paradoxale samenleving waarin alles juicy, crispy en fluffy is, waar iedereen zich toelegt op contacting maar intussen eenzamer is dan waar dan ook, waar het privéleven openbaar bezit is en waar men zo fanatiek aan de esthetische functie van zijn lichaam werkt dat de seksuele geheel verdwijnt.

Tegenover de Amerikaanse werkelijkheid staat de Joegoslavische, waaruit Ugresic afkomstig is en die bij haar terugkeer in Zagreb niet meer bestaat. In Joegoslavië heeft zich eenzelfde vervanging van werkelijkheid door mythe voorgedaan als in Amerika, maar dan op een wat ander niveau, minder fluffy en crispy: 'want ooit, lang geleden, schiep de bloedige werkelijkheid de Balkan-mythe van de verwilderde mens, nu schept deze Balkan-mythe een bloedige werkelijkheid.' Daarbij is die mythe juist het enige wat de gemiddelde Amerikaan van Joegoslavië weet, terwijl de Amerikaanse stereotypen zelfs in het geteisterde Joegoslavië floreren. 'Mes' in Kroatisch slang heet 'rambo', een moderne Amerikaanse strip heeft als schurk de Servische kapitein Dragan. Helaas gaat Ugresic slechts af en toe dieper in op de Oosteuropese stereotypen zoals die ter plekke bestaan, stereotypen die de mensen veeleer opgelegd zijn dan door henzelf gecreëerd. Ik kan uit ervaring verzekeren dat de Oosteuropese werkelijkheid op een buitenstaander vaak niet minder fabelachtig overkomt dan de Amerikaanse. Hoe dit ook zij, zo complex zit de werkelijkheid in elkaar, zo fluctuerend is ze dat je eigenlijk niet eens kunt spreken van 'werkelijkheid'. Waar we het mee moeten doen zijn feitelijke en fictieve 'werelden', soms gescheiden door vage grenzen maar meestal onmerkbaar met elkaar vervloeiend.

Dit is een standpunt dat Ugresic in haar vroegere werk voortdurend naar voren heeft gebracht. De literaire implicaties ervan komen ook in Nationaliteit: geen weer ter sprake. Ugresic wil literatuur schrijven die aan niets of niemand dienstbaar is. Bij alle persoonlijke betrokkenheid bij haar land behoudt ze zich het recht voor om als schrijver neutraal te blijven. Dit was een van de redenen die haar deden besluiten haar vaderland te verlaten, en in die zin was het haar eigen keuze om geen nationaliteit te hebben. Maar bij haar terugkeer in Zagreb ontdekte ze dat haar land in de meest letterlijke en gruwelijke betekenis van het woord verdwenen was. Misschien was dit de reden een boek uit te geven dat zo zeer indruist tegen haar literaire principes als Nationaliteit: geen.